Ngày 11/8/2026, Nga trả tự do cho Robert Gilman, 32 tuổi, một giáo viên ở bang Massachusetts và cựu lính thủy đánh bộ Mỹ. Ông rời Nga để trở về Mỹ sau hơn bốn năm bị giam. Tổng thống Mỹ Donald Trump nói ông đã trao đổi với Tổng thống Nga Vladimir Putin về trường hợp này. Theo ông Trump, quyết định của Moskva dựa trên lý do nhân đạo.

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Gilman được xếp vào diện bị giam giữ sai trái và vụ thả người không thuộc một thỏa thuận trao đổi. Cơ quan này nói Washington không đưa ra nhượng bộ nào khác. Ông Trump cũng tuyên bố Nga không yêu cầu Mỹ trả lại bất kỳ người nào. Quan chức Nga không bình luận ngay về vụ việc.

Điểm khác giữa thả người nhân đạo và trao đổi tù nhân

Trong một cuộc trao đổi tù nhân, mỗi bên trả người cho phía còn lại theo thỏa thuận. Vụ Gilman được Washington mô tả khác: Nga thả một công dân Mỹ mà không nhận lại tù nhân Nga. “Lý do nhân đạo” nói đến căn cứ được công bố cho quyết định, còn “không trao đổi” nói đến cơ chế thả người. Vì Moskva chưa công khai một bản giải thích chi tiết, cách phân loại hiện dựa trên tuyên bố của phía Mỹ.

Bộ Ngoại giao Mỹ còn gọi đây là bước đi đáng hoan nghênh. Cơ quan này đề nghị Nga trả tự do cho những người Mỹ khác mà Washington cho là bị giam giữ sai trái. Ngoại trưởng Marco Rubio đăng ảnh Gilman trên máy bay cùng gia đình. Bức ảnh cho thấy ông đã rời nơi giam giữ và đang trên đường về Mỹ. Tuyên bố không cung cấp thêm tài liệu chung giữa hai chính phủ về điều kiện thả người.

Từ bản án 3 năm 6 tháng đến tổng hình phạt 10 năm

Interfax dẫn tòa án Nga cho biết Gilman bị đưa khỏi một đoàn tàu tại Voronezh vào tháng 1/2022 sau cáo buộc gây rối trong tình trạng say rượu. Phía công tố nói ông đá một cảnh sát sau khi bị đưa về đồn. Tháng 10/2022, tòa tuyên án 4 năm 6 tháng tù; cấp phúc thẩm giảm án xuống 3 năm 6 tháng vào tháng 5/2023. Gia đình nói Gilman bị ốm và cú chạm vào cảnh sát là ngoài ý muốn, vì vậy hai phía không thống nhất về sự việc ban đầu.

Trong thời gian thụ án, Gilman tiếp tục bị truy tố về các vụ xung đột với nhân viên trại giam và một điều tra viên. Tổng hình phạt tăng lên 8 năm 1 tháng vào tháng 10/2024 và 10 năm vào tháng 12/2025. Báo Kommersant đưa tin Gilman nhận tội, xin lỗi các nhân viên và nói ông muốn tránh bị chuyển sang cơ sở khác. Gia đình phản bác cách mô tả của Nga và cho rằng ông bị khiêu khích trong trại giam.

Thông tin sức khỏe chủ yếu đến từ luật sư và gia đình

Trước khi Gilman được thả, luật sư Irina Brazhnikova xác nhận ông nằm tại khoa tâm thần của một bệnh viện dân sự ở Voronezh từ đầu tháng 7. Bà nói tình trạng của ông xấu đi và cả luật sư lẫn gia đình đều chưa được vào thăm. Luật sư cho biết đã gửi đơn khiếu nại tới các cơ quan liên quan vì không được gặp thân chủ.

Eric Lebson thuộc Global Reach, tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ gia đình người Mỹ bị giam ở nước ngoài, cung cấp các chi tiết nghiêm trọng hơn. Ông nói Gilman ở trong “trạng thái sững sờ phân ly” suốt 47 ngày, phải nuôi ăn qua ống và bị còng vào giường bệnh. Thượng nghị sĩ Mỹ Ed Markey cáo buộc nhà chức trách Nga tra tấn, cưỡng ép dùng thuốc và khiêu khích Gilman. Cơ quan quản lý nhà tù liên bang Nga không trả lời yêu cầu bình luận của AP về tình trạng sức khỏe này.

Tòa nhà bệnh viện quân đội Mỹ và quốc kỳ Mỹ (ảnh minh họa)

Global Reach cho biết Gilman sẽ được đánh giá và điều trị về thể chất lẫn tâm lý tại một bệnh viện quân đội ở Texas. Kế hoạch này được công bố khi ông đang trở về Mỹ. Tại thời điểm bài viết hoàn tất, chưa có kết quả đánh giá chính thức sau khi hồi hương.

Những dữ kiện chưa được hai phía xác nhận

Nga đã thả Gilman và Mỹ tuyên bố không trả tù nhân Nga để đổi lấy ông. Tuy nhiên, chính quyền Nga chưa công bố văn bản giải thích quyết định hoặc bình luận chi tiết về điều kiện thả người. Các cáo buộc ngược đãi cùng mô tả 47 ngày trong “trạng thái sững sờ phân ly” đều nêu rõ nguồn cung cấp, nhưng chưa được xác minh độc lập. Hồ sơ y tế sau khi Gilman về Mỹ cũng chưa được công bố.

Dữ kiện hiện có cho thấy liên lạc giữa ông Trump và ông Putin diễn ra trước vụ thả người. Các nguồn được kiểm tra chưa cho thấy hai nước đạt thỏa thuận rộng hơn về những công dân còn bị giam hoặc về quan hệ song phương. Theo mô tả của Washington, việc thả Gilman là quyết định riêng dựa trên lý do nhân đạo. Dữ kiện hiện có không cho thấy Mỹ và Nga đã hình thành một cơ chế mới.