Chiến tranh Afghanistan kéo dài từ năm 2001 đến năm 2021, bắt đầu bằng chiến dịch của Mỹ sau vụ tấn công ngày 11/9 và kết thúc bằng việc Taliban trở lại Kabul. CBS News ghi nhận năm năm sau khi quân Mỹ và đồng minh rời đi, Taliban vẫn sử dụng xe bọc thép, trang bị và vũ khí do Mỹ cung cấp cho lực lượng Afghanistan.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này không chỉ là lịch sử của một cuộc chiến ở Nam Á. Nó đặt cạnh nhau ba vấn đề: một cam kết đồng minh biến thành triển khai quân sự ra sao, nhiệm vụ chống khủng bố mở rộng thành xây dựng nhà nước như thế nào, và xã hội phải xử lý hậu quả gì khi lực lượng nước ngoài rút đi.

Tóm tắt sự kiện

Ngày 11 tháng 9 năm 2026 đánh dấu 25 năm vụ tấn công tại New York, Washington và Pennsylvania. Tuyên bố của Chính phủ Australia tưởng niệm 2.977 người thiệt mạng, trong đó có 10 công dân Australia. Reuters cho biết 19 kẻ không tặc đã chiếm bốn máy bay; cuộc tấn công khiến Mỹ đưa quân vào Afghanistan tháng 10/2001 và đánh bật Taliban khỏi chính quyền.

Mỹ và các đồng minh sau đó hỗ trợ chính quyền Afghanistan, huấn luyện lực lượng an ninh và tham gia các hoạt động ổn định địa phương. Khi lực lượng quốc tế rút khỏi Afghanistan năm 2021, Taliban nhanh chóng giành lại quyền kiểm soát Kabul. CBS dẫn số liệu Lầu Năm Góc nói khoảng 7 tỷ USD khí tài và vũ khí Mỹ rơi vào tay Taliban khi Quân đội Quốc gia Afghanistan sụp đổ.

Vì sao Mỹ đưa quân vào Afghanistan?

Al Qaeda, mạng lưới do Osama bin Laden lãnh đạo, lên kế hoạch cho vụ 11/9 trong thời kỳ Taliban cai trị Afghanistan. Australian War Memorial viết rằng phản ứng quân sự do Mỹ dẫn đầu nhằm đánh bại al Qaeda và loại Taliban khỏi chính quyền. Australia đưa lực lượng đặc nhiệm sang hỗ trợ liên quân từ tháng 10/2001.

Sau giai đoạn đầu, chiến dịch không còn chỉ xoay quanh việc truy tìm một mạng lưới khủng bố xuyên quốc gia. Các nước tham chiến hỗ trợ xây dựng chính quyền Afghanistan, đào tạo lực lượng an ninh và duy trì kiểm soát ở những tỉnh mà Taliban hoạt động. Australia tập trung tại tỉnh Uruzgan ở miền nam, sau đó tham gia Lực lượng Hỗ trợ An ninh Quốc tế do NATO dẫn đầu.

Theo Australian War Memorial, hơn 39.000 người Australia từng tham gia các hoạt động chiến đấu và hỗ trợ liên quan đến Afghanistan. Trong 20 năm, 41 người Australia thiệt mạng và hơn 260 người bị thương. Con số này cho thấy một quyết định viện trợ đồng minh đã kéo dài thành nhiệm vụ quân sự qua nhiều đời chính phủ.

9/11 làm lung lay luận đề lịch sử kết thúc ra sao?

Nhà khoa học chính trị Francis Fukuyama công bố bài viết "The End of History?" năm 1989 và phát triển lập luận trong một cuốn sách xuất bản năm 1992. Ông xem dân chủ tự do và kinh tế thị trường sau Chiến tranh Lạnh là chặng cuối của cạnh tranh ý thức hệ. Từ "kết thúc" ở đây nói về hướng tiến hóa của các mô hình chính trị, không có nghĩa lịch sử ngừng xuất hiện sự kiện.

Tóm tắt học thuật của Đại học Comillas trình bày hạt nhân của luận đề này. Tác giả Mark Kenny lập luận trong một bài bình luận đăng trên Canberra Times rằng vụ 11/9, cùng các cuộc chiến tại Afghanistan và Iraq, buộc cách nhìn lạc quan đó phải đối mặt với câu hỏi về an ninh, trật tự và bản sắc chính trị. Bài viết gốc là một chuyên mục phân tích, không phải khảo sát đại diện cho toàn bộ giới nghiên cứu.

Hai thập kỷ sau ngày Mỹ đưa quân vào Afghanistan, Taliban trở lại nắm quyền. Reuters cũng cho biết al Qaeda bị phân tán và mất nhiều thủ lĩnh, nhưng các nhánh của mạng lưới vẫn hoạt động ở nhiều khu vực. Hai mốc này không tự đưa ra một kết luận duy nhất về can thiệp quân sự, nhưng cho thấy thắng lợi ban đầu không bảo đảm một trật tự chính trị bền vững sau khi lực lượng nước ngoài rút đi.

Vì sao kinh nghiệm của Australia đáng chú ý?

Thủ tướng Australia John Howard đang ở Washington khi vụ tấn công xảy ra và đã viện dẫn Hiệp ước ANZUS, thỏa thuận an ninh giữa Australia và Mỹ, để thể hiện cam kết hỗ trợ. Australia sau đó tham gia chiến dịch tại Afghanistan, vừa chống Taliban vừa hỗ trợ chính quyền mới. Tài liệu của Australian War Memorial ghi nhận đây là một trong những cam kết quân sự dài nhất của Australia.

Trường hợp Australia giúp phân biệt ba tầng nghĩa thường bị gộp chung: ủng hộ chính trị, hỗ trợ quân sự và nghĩa vụ hiệp ước. Một hiệp ước không tự trả lời câu hỏi triển khai lực lượng ở đâu, trong bao lâu và với mục tiêu nào. Những quyết định đó còn phụ thuộc nghị quyết của chính phủ, đánh giá an ninh, năng lực quân đội và sự chấp nhận của xã hội.

Tại Việt Nam thì sao

Đối với Việt Nam, điểm liên hệ rõ nhất nằm ở cách cơ quan nhà nước xử lý một cuộc khủng hoảng an ninh ở xa lãnh thổ. Ngày 19 tháng 8 năm 2021, khi Taliban trở lại và tình hình Afghanistan diễn biến phức tạp, Bộ Ngoại giao Việt Nam nói Việt Nam theo dõi sát tình hình và mong Afghanistan sớm ổn định vì lợi ích của người dân Afghanistan, hòa bình và ổn định khu vực. Thông tin được Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đăng lại từ họp báo Bộ Ngoại giao cho biết Việt Nam kêu gọi các bên không sử dụng vũ lực, bảo đảm an ninh, trật tự, hạ tầng thiết yếu, tính mạng và tài sản của người dân cùng người nước ngoài, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Thời điểm đó Việt Nam là ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Vì vậy, phát biểu về Afghanistan được đặt trong vai trò ngoại giao đa phương, không phải tuyên bố Việt Nam tham gia chiến dịch quân sự của Mỹ hoặc NATO. Cách đọc này quan trọng: một nước lên tiếng tại Liên hợp quốc, ủng hộ bảo vệ dân thường và tiếp cận nhân đạo, không đồng nghĩa với việc nước đó cam kết đưa quân hay bảo trợ cho một chính quyền tại Afghanistan.

Với công dân Việt Nam đang làm việc, học tập hoặc đi lại ở khu vực có xung đột, bài học thực tế nằm ở khâu bảo hộ và kiểm tra đầu mối liên lạc. Ngày 15 tháng 8 năm 2021, Chính phủ Việt Nam cho biết Đại sứ quán Việt Nam tại Pakistan kiêm nhiệm Afghanistan đã rà soát tình hình công dân, đăng thông báo và liên hệ các đầu mối tại Afghanistan. Theo thông tin chính thức, một công dân Việt Nam làm việc cho cơ quan Liên hợp quốc tại Afghanistan đã được phối hợp đưa về nước an toàn ngày 3 tháng 8 năm 2021.

Thông tin bảo hộ công dân trong bài công bố năm 2021 gồm số điện thoại của Đại sứ quán Việt Nam tại Pakistan kiêm nhiệm Afghanistan và tổng đài Bảo hộ công dân của Cục Lãnh sự, Bộ Ngoại giao. Các số liên lạc trong bài gốc phản ánh tình hình tại thời điểm đó, nên người cần trợ giúp phải kiểm tra lại trên website chính thức của Bộ Ngoại giao hoặc cơ quan đại diện trước khi gọi. Không nên xem một số điện thoại cũ là bảo đảm rằng đầu mối vẫn hoạt động trong mọi khủng hoảng.

Việt Nam cũng có kinh nghiệm tham gia các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc, nhưng đó là cơ chế khác với chiến dịch chống khủng bố do một liên minh quân sự dẫn đầu. Trang của Liên hợp quốc về Việt Nam giới thiệu sự tham gia của Việt Nam trong hoạt động gìn giữ hòa bình. Gìn giữ hòa bình dựa trên nhiệm vụ được Hội đồng Bảo an giao và phối hợp quốc tế; còn cuộc chiến Afghanistan sau 9/11 bắt đầu từ mục tiêu quân sự của Mỹ nhằm đánh al Qaeda và lật đổ Taliban.

Đến nay, chưa có cơ sở trong các nguồn đã kiểm tra để nói Việt Nam từng tham gia chiến đấu tại Afghanistan hoặc có chương trình quân sự tương đương Australia. Độc giả ở Việt Nam nên tách bốn câu hỏi khi đọc tin về các cuộc chiến xa: Việt Nam đã phát biểu gì, cơ quan nào chịu trách nhiệm bảo hộ công dân, hoạt động nào nằm dưới cờ Liên hợp quốc, và hoạt động nào là cam kết quân sự song phương. Cách tách này giúp tránh biến một tuyên bố ngoại giao hoặc một nhiệm vụ nhân đạo thành thông tin sai về việc triển khai quân.

Mốc thời gian chính

Ngày 11 tháng 9 năm 2001: 19 kẻ không tặc chiếm bốn máy bay và tấn công New York, Lầu Năm Góc cùng Pennsylvania; Chính phủ Australia ghi nhận 2.977 người thiệt mạng, trong đó có 10 người Australia. Tuyên bố kỷ niệm của Australia.

Tháng 10 năm 2001: Mỹ dẫn đầu liên quân tiến vào Afghanistan; Australia triển khai lực lượng đặc nhiệm hỗ trợ chiến dịch. Australian War Memorial.

Tháng 5 năm 2011: lực lượng Mỹ tiêu diệt Osama bin Laden trong một chiến dịch tại Abbottabad, Pakistan. Bài tổng hợp của Reuters.

Năm 2021: Mỹ và NATO rút khỏi Afghanistan, Taliban trở lại nắm quyền. CBS News.

Ngày 11 tháng 9 năm 2026: Australia công bố tuyên bố kỷ niệm 25 năm vụ tấn công, tưởng niệm người thiệt mạng và những người bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến chống khủng bố. Văn phòng Thủ tướng Australia.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chiến tranh Afghanistan kéo dài 20 năm?
Mỹ ban đầu muốn đánh al Qaeda và lật đổ Taliban, nhưng nhiệm vụ sau đó mở rộng sang hỗ trợ chính quyền Afghanistan, đào tạo lực lượng an ninh và duy trì ổn định địa phương. Các mục tiêu này khiến chiến dịch tiếp tục sau khi al Qaeda bị đánh bật khỏi nhiều căn cứ ban đầu.

Taliban trở lại khi nào?
Taliban giành lại quyền kiểm soát Kabul sau khi Mỹ và các đồng minh rút quân năm 2021. CBS cho biết một phần khí tài Mỹ cấp cho lực lượng Afghanistan đã rơi vào tay Taliban khi lực lượng này sụp đổ.

Việt Nam có đưa quân tham chiến tại Afghanistan không?
Các nguồn chính thức được kiểm tra cho bài viết này không cho thấy Việt Nam tham gia chiến đấu tại Afghanistan. Việt Nam từng lên tiếng tại Liên hợp quốc về an ninh, dân thường và hỗ trợ nhân đạo, đồng thời triển khai hoạt động bảo hộ công dân trong khủng hoảng năm 2021.