Học tập cảm xúc xã hội ở tuổi vị thành niên bắt đầu từ gia đình

Khi một học sinh trung học đóng cửa phòng, chỉ đáp “không biết” hoặc buồn bực cả tối sau một câu nói của bạn, cha mẹ thường nghĩ đến điểm số, điện thoại hoặc kỷ luật. Cần quan sát thêm khả năng trẻ gọi tên cảm xúc, vượt qua thất vọng và quay lại xử lý xung đột. Đây là những dấu hiệu cho thấy năng lực cảm xúc xã hội đang cần được hỗ trợ.

Học tập cảm xúc xã hội, thường gọi là SEL, là quá trình rèn khả năng hiểu bản thân, điều chỉnh cảm xúc, thấu hiểu người khác, duy trì quan hệ và đưa ra quyết định có trách nhiệm. CASEL xem đây là năm nhóm năng lực liên quan với nhau, được thực hành tại gia đình, trường học và cộng đồng. Khung SEL của CASEL mô tả các năng lực này và nhấn mạnh sự phối hợp giữa những môi trường đó.

Năm năng lực cần rèn trong đời sống hằng ngày

Tự nhận thức là nhận ra cảm xúc, suy nghĩ và phản ứng cơ thể, chẳng hạn phân biệt lo lắng với tủi thân. Tự quản lý là tìm được cách dừng lại, hồi phục và tiếp tục mục tiêu. Khi trẻ nói được “con đang thất vọng”, trẻ đã có một điểm bắt đầu để sắp xếp trải nghiệm.

Nhận thức xã hội bao gồm nhìn sự việc từ vị trí của người khác và hiểu khác biệt. Kỹ năng quan hệ gồm nói rõ nhu cầu, lắng nghe, thương lượng và sửa chữa sau tranh cãi. Ra quyết định có trách nhiệm đòi hỏi cân nhắc an toàn, hậu quả và cảm xúc của những người liên quan.

Cha mẹ nên nhìn vào hành vi cụ thể thay vì gắn nhãn trẻ “kém kiểm soát cảm xúc”. Trẻ rời khỏi cuộc cãi vã rồi quay lại nói chuyện, hoặc đổi câu “ai cũng ghét con” thành “con xung đột với một bạn”, đều cho thấy kỹ năng đang hình thành.

Cha mẹ nên bắt đầu bằng nhận diện cảm xúc và tạm dừng

Hãy mô tả điều đang quan sát được rồi để trẻ bổ sung. Khi cảm xúc của hai bên tăng cao, cuộc trò chuyện nên tạm dừng nếu chưa có nguy cơ khẩn cấp, sau đó tiếp tục khi người lớn và trẻ đã an toàn, bình tĩnh.

Nếu trẻ nói “con bực quá”, cha mẹ hãy hỏi: “Cảm giác đó giống tức giận, tủi thân hay vì có quá nhiều việc?” Nếu trẻ chưa muốn trả lời, hãy giữ lại khoảng trống và cho biết cuộc trò chuyện vẫn tiếp tục sau. CDC Hoa Kỳ khuyến nghị cha mẹ quan sát, tạm dừng từ 10 đến 30 giây hoặc nghỉ ngắn trước khi phản hồi, rồi lắng nghe và hỏi trước khi đưa lời khuyên. Hướng dẫn của CDC về hỗ trợ thanh thiếu niên quản lý cảm xúc nêu rõ cách tiếp cận này.

Cha mẹ cũng cần nhận diện cảm xúc của mình. Một câu trả lời bình tĩnh và có đồng cảm giúp trẻ học cách điều chỉnh qua tương tác, nhưng không đồng nghĩa với bỏ qua hành vi nguy hiểm hoặc thiếu tôn trọng. Cảm xúc được công nhận, còn hành vi vẫn cần ranh giới rõ ràng.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Nếu trẻ nói về tự làm hại bản thân hoặc tự sát, có nguy cơ làm hại người khác, không thể đi học kéo dài hoặc suy giảm rõ rệt khả năng sinh hoạt, an toàn là ưu tiên. Hãy ở cạnh trẻ, loại bỏ những vật có nguy cơ trong tầm tay và liên hệ dịch vụ khẩn cấp hoặc cơ sở y tế gần nhất.

Các dấu hiệu cần sắp xếp đánh giá sớm gồm buồn bã hoặc cáu gắt kéo dài nhiều tuần, thay đổi rõ về giấc ngủ và ăn uống, mất hứng thú với hoạt động từng yêu thích, các cơn hoảng sợ hoặc lo âu mạnh lặp lại, thu mình lâu ngày, bị bắt nạt hoặc bạo lực, sử dụng rượu hay chất khác, hoặc thường xuyên nói rằng cuộc sống không còn ý nghĩa. Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận chẩn đoán.

Tại Đài Loan, người có nguy cơ tức thời cần đến khoa cấp cứu hoặc gọi 119; đường dây 1925 của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan cung cấp tư vấn tâm lý 24 giờ theo thông tin của cơ quan này. Danh sách đường dây tư vấn của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan là nguồn dành cho người đang ở Đài Loan. Với trẻ ở Việt Nam, gia đình nên liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc dịch vụ khẩn cấp địa phương khi không bảo đảm được an toàn; không dùng số điện thoại của Đài Loan thay cho đầu mối tại Việt Nam.

Đồng cảm đi cùng ranh giới trong gia đình

Cha mẹ nên phản hồi cảm xúc trước, sau đó mới xử lý hành vi và vấn đề. Đồng cảm với trải nghiệm của trẻ không có nghĩa là chấp nhận mọi cách hành xử.

Ví dụ, sau khi thi không đạt và đóng sầm cửa, trẻ nghe câu: “Con đang thất vọng và chưa muốn bị hỏi dồn.” Khi trẻ dịu xuống, cha mẹ nói tiếp: “Đóng cửa mạnh làm mọi người sợ. Lần sau con hãy nói cần ở riêng một lúc và khép cửa nhẹ.” Sau đó, để trẻ tham gia chọn bước tiếp theo: nghỉ trước hay cùng chuẩn bị cho cuộc trao đổi với giáo viên.

Một rà soát hệ thống công bố năm 2024 ghi nhận mối liên hệ giữa cách cha mẹ phản hồi cảm xúc, việc trò chuyện về cảm xúc và khả năng tự điều chỉnh của trẻ. Vì nhiều nghiên cứu trong rà soát là nghiên cứu cắt ngang, kết quả không đủ để khẳng định quan hệ nhân quả. Thông tin thư mục của nghiên cứu trên PubMed là điểm tra cứu cho nhận định này.

Gia đình cần nối với nhà trường

Cha mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm hoặc bộ phận tư vấn học đường bằng những quan sát cụ thể: trẻ mắc kẹt trong tình huống nào, vào thời điểm nào và cách nào từng giúp trẻ bình tĩnh hơn. Mô tả sự kiện và thay đổi sẽ hữu ích hơn câu “dạo này con không ổn”.

Nếu trẻ nói chuyện được ở nhà nhưng thường nghỉ học sau xung đột với bạn, cha mẹ hãy hỏi giáo viên về thời điểm khó khăn, phản ứng của trẻ và hỗ trợ đang có. Cần thống nhất trước với trẻ về thông tin nào được chia sẻ, để việc tìm hỗ trợ không làm mất cảm giác an toàn.

Học tập cảm xúc xã hội cần được lặp lại và cần người lớn phản hồi nhất quán. Gia đình không phải biến thành một lớp học riêng. Những việc thiết thực là giữ ranh giới dễ đoán, cho phép các bên sửa chữa quan hệ và cùng nhà trường điều chỉnh hỗ trợ.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, học tập cảm xúc xã hội chưa nên được hiểu là một môn học độc lập có cùng tên và cùng cách triển khai ở mọi trường. Một tài liệu trên cổng Bộ Giáo dục và Đào tạo về tư vấn tâm lý và công tác xã hội trong trường học cho thấy nhà trường có thể tổ chức hoạt động tư vấn, hỗ trợ học sinh và kết nối với gia đình, nhưng cách bố trí nhân sự và dịch vụ vẫn cần xem theo từng cơ sở. Vì vậy, phụ huynh nên hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm, bộ phận tư vấn học đường hoặc ban giám hiệu về người tiếp nhận, thời gian làm việc, cách bảo mật thông tin và quy trình chuyển tuyến.

Nền tảng của Viện Sức khỏe Tâm thần thuộc Bộ Y tế đăng tổng hợp bằng chứng về thanh thiếu niên Việt Nam, trong đó dẫn điều tra năm 2021 trên 5.996 người từ 10 đến 17 tuổi. Khoảng 21,7% được ghi nhận có vấn đề sức khỏe tâm thần trong 12 tháng trước khảo sát, nhưng chỉ 8,4% trong nhóm này từng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn cho khó khăn cảm xúc và hành vi. Những con số này mô tả khoảng cách tiếp cận trong một cuộc điều tra, không phải tỷ lệ chẩn đoán cho từng địa phương hay từng gia đình. Bài tổng hợp của nền tảng thuộc Bộ Y tế về sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên ghi rõ nguồn và giới hạn của các số liệu được dẫn.

Về chi phí, không nên lấy một mức giá tại bệnh viện tư hoặc phòng tham vấn ở thành phố để đại diện cho cả Việt Nam. Phí đánh giá, tư vấn, trị liệu tâm lý và khám chuyên khoa phụ thuộc cơ sở, thời lượng, người cung cấp dịch vụ, hình thức trực tiếp hay trực tuyến và quyền lợi bảo hiểm nếu có. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra một bảng giá thống nhất cho toàn quốc. Khi cần biết giá, phụ huynh nên hỏi cơ sở trước khi đặt lịch: tổng phí một buổi, thời lượng, phí tái khám, giấy tờ cần mang theo, người thực hiện có chuyên môn gì và trường hợp khẩn cấp được chuyển đến đâu.

Ví dụ thực tế ở Việt Nam là bắt đầu bằng một cuộc hẹn với giáo viên chủ nhiệm để mô tả thời gian nghỉ học, xung đột hoặc thay đổi hành vi. Nếu trường có bộ phận tư vấn, hãy hỏi cách đăng ký và giới hạn bảo mật. Nếu trường chưa có đầu mối rõ ràng, gia đình hãy hỏi trạm y tế, bệnh viện có khoa nhi hoặc chuyên khoa tâm thần, và cơ sở y tế địa phương về nơi tiếp nhận trẻ vị thành niên. Đừng tự dùng bảng câu hỏi trên mạng để gắn chẩn đoán cho trẻ; bảng hỏi chỉ là thông tin ban đầu, không thay thế đánh giá trực tiếp.

WHO khuyến nghị các chương trình dành cho cha mẹ cần củng cố quan hệ cha mẹ – con và giảm cách nuôi dạy khắc nghiệt. Hướng dẫn của WHO về can thiệp nuôi dạy con là khung tham khảo quốc tế, còn việc triển khai và khả năng tiếp cận tại Việt Nam phải đối chiếu với trường học, cơ sở y tế và địa phương cụ thể. Hỗ trợ tại nhà có giá trị, nhưng không nên làm lý do trì hoãn khám khi trẻ có nguy cơ an toàn hoặc suy giảm chức năng rõ rệt.

Năm câu hỏi cha mẹ thường đặt ra

Học tập cảm xúc xã hội có phải là dạy trẻ ngoan hơn không?

Trọng tâm là nhận diện cảm xúc, hiểu người khác, nói rõ nhu cầu, xử lý xung đột và đưa ra lựa chọn an toàn hơn. Vâng lời chỉ là một biểu hiện bên ngoài, không đủ để chứng minh kỹ năng đã hình thành.

Trẻ không muốn kể chuyện thì cha mẹ bắt đầu từ đâu?

Giảm hỏi dồn và chọn lúc cùng ăn, đi bộ hoặc làm việc nhà. Một nhận xét cụ thể như “mấy hôm nay con về nhà yên lặng hơn” mở ra cuộc trò chuyện mà không ép trẻ phải trả lời ngay.

Đồng cảm có làm trẻ trở nên bướng bỉnh không?

Đồng cảm xác nhận cảm xúc đang tồn tại, còn ranh giới nói rõ hành vi nào an toàn và có trách nhiệm. Hai việc này đi cùng nhau.

Có cần đưa trẻ đi làm trắc nghiệm tâm lý ngay không?

Gia đình nên bắt đầu bằng trao đổi với nhà trường, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý đủ điều kiện. Người chuyên môn sẽ xem thời gian kéo dài, ảnh hưởng đến chức năng và nguy cơ an toàn trước khi đề nghị đánh giá thêm.

Cha mẹ đã kiệt sức thì hỗ trợ con thế nào?

Hãy tìm một người thân đáng tin, giáo viên, bộ phận tư vấn hoặc dịch vụ sức khỏe tâm thần để cùng gánh việc. Việc cha mẹ nói rằng mình cần nghỉ và quay lại cuộc trò chuyện sau cũng là một cách làm mẫu cho tự chăm sóc và tìm trợ giúp.

CASEL phân chia SEL thành năm năng lực liên quan; CDC nhấn mạnh quan sát, tạm dừng, lắng nghe và đồng cảm. Tại Việt Nam, gia đình cần kiểm tra đầu mối thực tế của từng trường và cơ sở y tế, đồng thời tìm hỗ trợ chuyên môn sớm khi an toàn hoặc sinh hoạt của trẻ bị ảnh hưởng rõ rệt.