Ngày 14/8/2026, Ủy ban Bầu cử Zambia (ECZ) tạm dừng kiểm phiếu tổng thống sau các vụ tấn công nhân viên bầu cử và mất phiếu đã đánh dấu. ECZ là cơ quan tổ chức và giám sát bầu cử tại Zambia. Vài giờ sau, Chủ tịch Mwangala Zaloumis cho phép hoạt động kiểm phiếu tiếp tục. Bà nói mối đe dọa an ninh đã được kiểm soát và sự cố chỉ ảnh hưởng một số ít điểm bỏ phiếu tại Lusaka.

Cuộc bỏ phiếu diễn ra ngày 13/8/2026, với 14 ứng viên tổng thống. Khoảng 8 triệu cử tri đăng ký tại hơn 13.500 điểm bỏ phiếu trong một quốc gia có khoảng 22 triệu dân. Cử tri cũng bầu nghị sĩ và đại diện chính quyền địa phương. Trước sự cố, ECZ dự kiến có kết quả cuối cùng vào ngày 17/8/2026.

Nhân viên bầu cử hỗ trợ cử tri bên thùng phiếu tại một điểm bỏ phiếu ở châu Phi (ảnh minh họa)
ECZ cho biết nhân viên bầu cử bị tấn công và một số phiếu đã đánh dấu bị lấy khỏi thùng phiếu. (Photo by Fatima Yusuf/Pexels, ảnh minh họa)

ECZ nói sự cố chỉ xảy ra tại một số điểm ở Lusaka

ECZ nói bạo lực nhắm vào nhân viên bầu cử và trong một số trường hợp dẫn tới mất phiếu đã đánh dấu trong thùng. Ủy ban không công bố bên chịu trách nhiệm, số điểm xảy ra sự cố hoặc tổng số phiếu bị lấy. AP dẫn cảnh sát Zambia cho biết một cán bộ đảng thiệt mạng tại điểm bỏ phiếu ngày 13/8/2026 và 9 nghi phạm bị bắt. Bản tin không gắn trực tiếp vụ chết người này với từng trường hợp mất phiếu do ECZ nêu.

AP ghi nhận cảnh sát chống bạo động và binh sĩ trên xe bọc thép được triển khai tại một số khu vực ở Lusaka. Một xe quân đội xuất hiện tại lối vào trung tâm tổng hợp kết quả quốc gia. AP chưa ghi nhận bất ổn lớn tức thời trong thời gian kiểm phiếu tạm dừng. Sự hiện diện của lực lượng an ninh tại đây không tự chứng minh họ đã can thiệp vào kết quả.

Cáo buộc của Brian Mundubile chưa có bằng chứng

Brian Mundubile, ứng viên được xem là đối thủ chính của Hichilema, nói liên minh của ông nhận các báo cáo đáng lo ngại từ nhiều nơi. Ông cho rằng thời gian tạm dừng tạo cơ hội can thiệp hoặc thao túng kết quả. Mundubile còn nói quân đội đã kiểm soát các điểm kiểm phiếu tại ít nhất một thị trấn và thùng phiếu bị mang khỏi một số nơi khác, nhưng không đưa ra bằng chứng. Ông cũng thông báo trên mạng xã hội rằng mình bị quân đội thẩm vấn.

Tổng thống Hakainde Hichilema tranh cử nhiệm kỳ thứ hai, kéo dài năm năm. Ông kêu gọi người dân giữ hòa bình, kiên nhẫn và chờ kết quả chính thức. Lời kêu gọi không xác nhận bất kỳ số liệu kiểm phiếu nào. Trong các nguồn được kiểm tra, chúng tôi chưa tìm thấy phản hồi trực tiếp của ECZ đối với từng cáo buộc của Mundubile.

Lịch công bố kết quả và tiền lệ năm 2021

Lộ trình sửa đổi của ECZ ấn định bỏ phiếu ngày 13/8/2026, tiếp nhận và xác minh kết quả từ 15 đến 17/8, rồi tuyên bố kết quả ngày 17/8. Tài liệu dành giai đoạn từ 17 đến 24/8 để công bố kết quả. Lộ trình nêu kế hoạch và chưa xác nhận mọi mốc đã diễn ra đúng hạn. Sự gián đoạn vài giờ làm tiến độ bị theo dõi chặt chẽ hơn, nhưng AP cho biết kiểm phiếu đã nối lại.

Zambia trở lại chế độ đa đảng năm 1991 và nhìn chung đã có các kỳ bầu cử cùng chuyển giao quyền lực tương đối hòa bình. Báo cáo về bầu cử năm 2021 của Transparency International Zambia ghi ECZ tuyên Hichilema thắng với 59,02% phiếu hợp lệ, so với 38,71% của Edgar Lungu. Kết quả đưa một lãnh đạo đối lập lên nắm quyền. Báo cáo này cũng ghi nhận các vụ bạo lực trước và trong ngày bỏ phiếu năm 2021. Tiền lệ chuyển giao quyền lực không loại bỏ rủi ro an ninh ở từng kỳ bầu cử.

Những dữ kiện chưa cho phép kết luận rộng hơn

ECZ chưa nêu thủ phạm, vị trí chính xác của từng vụ hoặc tổng số phiếu bị lấy. Mundubile không đưa bằng chứng cho các cáo buộc về quân đội và thùng phiếu. Quyết định nối lại kiểm phiếu đã thay đổi tình trạng so với thông báo tạm dừng ban đầu. Các dữ kiện về sự cố không cho biết ai thắng cử. Kết quả cuối cùng vẫn phải chờ công bố chính thức của ECZ.