Xét nghiệm máu ẩn trong phân bằng phương pháp miễn dịch (fecal immunochemical test, FIT) tìm hemoglobin của người trong mẫu phân. Kết quả dương tính cho biết mẫu có lượng máu mắt thường không thấy, nhưng chưa xác định nguồn chảy máu. Polyp, trĩ và các bệnh đường tiêu hóa khác đều nằm trong số nguyên nhân. Ung thư đại trực tràng là một khả năng cần được loại trừ bằng nội soi.

Cơ quan Thúc đẩy Sức khỏe Đài Loan (HPA) trực thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, cơ quan trung ương phụ trách y tế và an sinh. Dữ liệu HPA công bố năm 2024 ghi nhận khoảng 50% người có FIT dương tính có polyp đại tràng và khoảng 5% mắc ung thư đại trực tràng. Các tỷ lệ này mô tả một nhóm người đã sàng lọc tại Đài Loan, không dự báo kết quả của từng cá nhân. Chữ “dương tính” vì thế chưa phải chẩn đoán ung thư, nhưng cũng không nên bị bỏ qua.

Khi không nên chờ kỳ sàng lọc

Sàng lọc dành cho người chưa có triệu chứng; nó không thay thế khám chẩn đoán. WHO liệt kê máu trong phân, thay đổi đại tiện kéo dài, đau bụng dai dẳng, sụt cân không chủ ý, mệt mỏi và thiếu máu do thiếu sắt. Khi các dấu hiệu này xuất hiện, người bệnh cần được cơ sở y tế đánh giá sớm thay vì chờ lần FIT kế tiếp. Không dấu hiệu riêng lẻ nào đủ để tự kết luận ung thư.

Chảy máu tiêu hóa cấp có thể biểu hiện bằng phân đen như hắc ín, máu đỏ trong phân, đau quặn bụng, khó thở, chóng mặt hoặc ngất. Chảy máu nhiều hay liên tục, ngất, lú lẫn, da tái lạnh hoặc khó thở cần được cấp cứu ngay. Tại Đài Loan, người bệnh nên đến khoa cấp cứu gần nhất; không chờ kết quả sàng lọc. Các dấu hiệu cấp này có nhiều nguyên nhân và không tự xác nhận ung thư đại trực tràng.

Bộ dụng cụ lấy mẫu phân tại nhà để làm xét nghiệm FIT (ảnh minh họa)

Diện được hỗ trợ tại Đài Loan từ năm 2025

Từ năm 2025, Đài Loan hỗ trợ FIT hai năm một lần cho người từ 45 đến 74 tuổi. Nhóm từ 40 đến 44 tuổi cũng thuộc diện này nếu cha mẹ, con hoặc anh chị em ruột từng mắc ung thư đại trực tràng. Chương trình áp dụng cho sàng lọc định kỳ ở người không có triệu chứng tại Đài Loan. Người có dấu hiệu bất thường cần đi theo quy trình khám chẩn đoán, không chờ đủ tuổi hoặc chu kỳ hai năm.

Bảo hiểm Y tế toàn dân của Đài Loan (NHI) là hệ thống bảo hiểm y tế công bắt buộc. Người nước ngoài có giấy tờ cư trú hợp lệ phải tham gia NHI khi đáp ứng điều kiện về việc làm hoặc thời gian cư trú. HPA hướng dẫn người đủ điều kiện kiểm tra lịch sử sàng lọc qua ứng dụng NHI và mang thẻ NHI đến cơ sở y tế có hợp đồng. Tuổi tác chưa tự xác nhận quyền lợi cho mọi diện cư trú. Người Việt tại Đài Loan cần kiểm tra trên ứng dụng hoặc hỏi cơ sở y tế.

FIT dùng kháng thể để phát hiện protein hemoglobin của người và thường không yêu cầu kiêng thực phẩm trước khi lấy mẫu. Người tham gia lấy mẫu tại nhà rồi gửi lại cơ sở y tế theo hướng dẫn của bộ dụng cụ. Xét nghiệm không cho biết máu xuất phát từ vị trí nào trong đường tiêu hóa. Ngưỡng dương tính còn phụ thuộc phương pháp xét nghiệm và quy trình của phòng xét nghiệm.

FIT dương tính cần nội soi, không lặp lại xét nghiệm phân

Viện Ung thư Quốc gia Mỹ (NCI) nêu rằng FIT dương tính cần được theo dõi bằng nội soi đại tràng. Nội soi cho phép bác sĩ nhìn trực tiếp niêm mạc, lấy mẫu mô và cắt polyp khi phù hợp. HPA cảnh báo FIT âm tính ở lần thử lại không thay thế nội soi vì tình trạng chảy máu có thể gián đoạn. Bước cần hoàn tất là nội soi đã được chỉ định.

HPA cho biết người trì hoãn nội soi hơn sáu tháng sau FIT dương tính có nguy cơ được phát hiện ung thư cao hơn 30%. Cùng nguồn này ghi nhận trì hoãn quá một năm gắn với nguy cơ ung thư giai đoạn muộn cao gấp 2,8 lần. Đây là mối liên hệ theo dữ liệu quần thể, không dự báo chính xác cho từng người. HPA không xem sáu tháng là thời gian chờ an toàn và khuyến nghị sắp xếp nội soi sớm.

Bác sĩ trao đổi với một người về quy trình nội soi đại tràng (ảnh minh họa)

Lợi ích và rủi ro của nội soi đại tràng

Nội soi đại tràng kiểm tra trực tràng và toàn bộ đại tràng bằng một ống mềm có camera. HPA cho biết phần lớn polyp phát hiện trong lúc nội soi có thể được cắt bỏ ngay để ngăn tổn thương tiền ung thư tiến triển. Không phải mọi polyp đều sẽ trở thành ung thư, nên mô lấy ra thường được gửi xét nghiệm. Kết quả nội soi và mô bệnh học quyết định lịch theo dõi tiếp theo.

Nội soi cần làm sạch đại tràng và thường sử dụng thuốc an thần. NIDDK liệt kê chảy máu, thủng đại tràng, phản ứng với thuốc an thần và đau bụng dữ dội trong nhóm rủi ro. Tuổi cao và cắt polyp làm thay đổi nguy cơ biến chứng, nên tỷ lệ chung không dự báo cho từng người. Sau nội soi, chảy máu không dừng, đau bụng dữ dội, sốt, chóng mặt hoặc yếu lả cần được đánh giá ngay.

Lịch hỗ trợ tại Đài Loan nêu trên dành cho người trưởng thành từ 40 tuổi theo các tiêu chí cụ thể. Các nguồn được kiểm tra không đưa ra một lịch FIT chung cho trẻ em hoặc thai phụ. NIDDK yêu cầu người chuẩn bị nội soi báo cho bác sĩ mọi bệnh đang có cùng toàn bộ thuốc, vitamin và thực phẩm bổ sung đang dùng. Thuốc làm sạch ruột, thay đổi thuốc đang dùng và hình thức an thần phải theo chỉ định của cơ sở nội soi.

FIT âm tính không đồng nghĩa hết nguy cơ

Kết quả âm tính nghĩa là mẫu lần này không có lượng hemoglobin vượt ngưỡng của xét nghiệm. FIT vẫn có thể bỏ sót tổn thương không chảy máu vào lúc lấy mẫu. Người không có triệu chứng và còn đủ điều kiện tại Đài Loan tiếp tục FIT theo chu kỳ hai năm. Máu trong phân hoặc triệu chứng kéo dài vẫn cần được khám dù lần FIT gần nhất âm tính.

Thông tin tại Việt Nam không thay thế chính sách của Đài Loan

Cổng thông tin Bộ Y tế Việt Nam năm 2018 cũng nêu xét nghiệm máu ẩn trong phân dương tính cần được kiểm tra bằng nội soi đại tràng. Đây là tài liệu giáo dục sức khỏe, không thiết lập quyền lợi công phí giống chương trình tại Đài Loan. Tiêu chí tuổi và chu kỳ hai năm của Đài Loan không tự áp dụng cho người sống ở Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này.