Chụp cắt lớp vi tính liều thấp (low-dose computed tomography, LDCT) tạo ảnh chi tiết của phổi bằng liều tia X thấp hơn CT ngực thông thường. Cơ quan Thúc đẩy Sức khỏe Đài Loan (HPA) trực thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, cơ quan quản lý y tế cấp trung ương. Bảo hiểm Y tế toàn dân của Đài Loan (NHI) là hệ thống công bắt buộc, bao gồm phần lớn người nước ngoài đủ điều kiện cư trú. HPA hỗ trợ LDCT hai năm một lần cho người tham gia NHI và thuộc một trong hai nhóm nguy cơ quy định. Hai nhóm này gồm người có cha mẹ, con hoặc anh chị em ruột mắc ung thư phổi và người hút thuốc nặng.

LDCT phát hiện được nốt phổi nhỏ mà phim X-quang ngực dễ bỏ sót. HPA cho biết xét nghiệm này làm giảm khoảng 20% tỷ lệ tử vong do ung thư phổi ở người hút thuốc nặng so với X-quang ngực. Đây là mức giảm tương đối được ghi nhận ở nhóm nguy cơ cao, không phải mức lợi ích đã chứng minh cho toàn bộ dân số. Tiêu chí hỗ trợ vì thế không nên được hiểu như lời khuyên chụp đại trà.

Khi cần đi khám thay vì chờ tầm soát

LDCT dùng trong sàng lọc người chưa có triệu chứng, không thay thế quá trình khám chẩn đoán. Người ho kéo dài không đỡ, ho ra máu, khó thở hoặc đau ngực tăng dần cần sớm được bác sĩ đánh giá. Ho ra nhiều máu, hoặc ho ra máu kèm khó thở hay đau ngực, là tình huống cần đến khoa cấp cứu ngay. Những dấu hiệu này có nhiều nguyên nhân và không đủ để tự kết luận ung thư phổi.

Hình ảnh phổi trên phim chụp cắt lớp vi tính ngực liều thấp (ảnh minh họa)

Hai nhóm được hỗ trợ tại Đài Loan

Nhóm thứ nhất là người có cha mẹ, con hoặc anh chị em ruột từng được chẩn đoán ung thư phổi. Nữ đủ điều kiện từ 40 đến 74 tuổi, còn nam từ 45 đến 74 tuổi. Đài Loan hạ ngưỡng tuổi của nhóm này thêm 5 năm từ năm 2025. Người đang hút thuốc còn phải đồng ý tiếp nhận hướng dẫn cai thuốc trong chương trình.

Nhóm thứ hai gồm người từ 50 đến 74 tuổi có tiền sử hút thuốc ít nhất 20 gói-năm. Một gói-năm tương đương trung bình một gói mỗi ngày trong một năm. Người đang hút thuốc hoặc bỏ thuốc chưa đủ 15 năm đều nằm trong tiêu chí này. Khi vẫn đáp ứng điều kiện, người tham gia được hỗ trợ một lần LDCT sau mỗi hai năm.

LDCT chỉ giúp phát hiện sớm, không ngăn ung thư phổi hình thành. Vì vậy, chương trình yêu cầu người còn hút thuốc tiếp nhận hướng dẫn cai thuốc. Kết quả sàng lọc bình thường cũng không loại bỏ nguy cơ trong những năm sau. Lịch chụp lại phải tuân theo chu kỳ của chương trình và đánh giá của cơ sở y tế.

Lợi ích đã biết và phần không thể ngoại suy

Viện Ung thư Quốc gia Mỹ (NCI) ghi nhận LDCT giảm nguy cơ tử vong do ung thư phổi ở người đang hoặc từng hút thuốc nặng. Cùng nguồn này cho biết sàng lọc bằng X-quang ngực không làm giảm nguy cơ tử vong. Các thử nghiệm nền tảng tuyển người theo tuổi và tiền sử hút thuốc cụ thể. Kết quả đó không tự chứng minh lợi ích tương tự ở người trẻ hoặc người có nguy cơ thấp.

LDCT dùng ít bức xạ hơn CT thông thường, nhưng người chụp vẫn chịu phơi nhiễm. HPA ước tính một lần LDCT tạo mức phơi nhiễm trung bình khoảng 1,5 mSv. Chụp lặp lại và các xét nghiệm tiếp theo làm tăng tổng mức phơi nhiễm. Lợi ích phát hiện sớm vì thế cần được cân nhắc cùng tác hại của quá trình theo dõi.

Bác sĩ trao đổi với người bệnh về một nốt phổi trên phim chụp cắt lớp (ảnh minh họa)

Dương tính giả khác với chẩn đoán quá mức

Dương tính giả xảy ra khi hình ảnh gợi ý bất thường nhưng kết quả sau đó không phải ung thư. NCI cho biết tình trạng này gây lo lắng và kéo theo chụp lại hoặc sinh thiết, vốn có rủi ro riêng. Một nốt phổi trên LDCT vì thế chưa phải chẩn đoán ung thư. Bác sĩ cần xem kích thước, hình dạng và thay đổi theo thời gian trước khi quyết định bước tiếp theo.

Chẩn đoán quá mức là vấn đề khác: tế bào được xác định là ung thư nhưng sẽ không gây triệu chứng hoặc đe dọa tính mạng. Người được chẩn đoán có thể trải qua phẫu thuật hoặc điều trị dù chưa rõ can thiệp có kéo dài sự sống hay không. NCI xác nhận nguy cơ này tồn tại, song tỷ lệ ước tính thay đổi theo nghiên cứu và thời gian theo dõi. Vì vậy, số ca phát hiện sớm không đủ để tự kết luận một chương trình đã tạo ra lợi ích ròng.

CNA là hãng thông tấn của Đài Loan. Ngày 18/3/2026, CNA dẫn cảnh báo của một giáo sư y tế công cộng rằng sàng lọc có nguy cơ dẫn đến cắt thùy phổi không cần thiết. Bộ trưởng Y tế và Phúc lợi Shih Chung-liang trả lời rằng chương trình dựa trên bằng chứng và có tỷ lệ dương tính khoảng 1,2%. Ông cho biết cơ quan quản lý tiếp tục so sánh khác biệt giữa bệnh viện và bác sĩ. Bản tin ghi nhận tỷ lệ người được phẫu thuật sau sàng lọc thực sự mắc ung thư đã tăng trong năm 2025, nhưng tranh luận chưa kết thúc.

Người ngoài hai nhóm được hỗ trợ cần cân nhắc riêng

Người chưa từng hút thuốc và không có tiền sử gia đình không thuộc hai nhóm hỗ trợ nêu trên. Việc không đủ điều kiện không chứng minh một cá nhân hoàn toàn không có nguy cơ. Tuy nhiên, bằng chứng giảm tử vong ở người hút thuốc nặng không chứng minh nhóm này nhận được lợi ích tương tự. Người cân nhắc tự trả tiền nên trao đổi với bác sĩ về nguy cơ cá nhân và khả năng theo dõi nếu phát hiện nốt phổi.

Các tiêu chí công khai của HPA áp dụng cho người trưởng thành trong những độ tuổi đã nêu, không bao gồm trẻ em. Những nguồn được kiểm tra không đưa ra một quy tắc chung cho thai phụ, người mắc bệnh mạn tính nặng hoặc người dùng thuốc dài ngày. Các trường hợp này cần được bác sĩ đánh giá riêng trước khi chụp hoặc làm thủ thuật tiếp theo. Không nên áp dụng nguyên tiêu chí của người lớn khỏe mạnh cho những nhóm đó.

Kết quả có nốt phổi chưa phải chỉ định phẫu thuật

Khi LDCT phát hiện nốt phổi, bước đầu là phân loại nguy cơ chứ chưa phải quyết định mổ. Hình ảnh cũ giúp bác sĩ xem nốt có thay đổi theo thời gian hay không. Tùy đặc điểm, hướng xử lý có thể là chụp lại hoặc làm xét nghiệm chẩn đoán khác. Người bệnh không nên yêu cầu cắt bỏ chỉ dựa trên một dòng mô tả trong kết quả chụp.

Hệ thống theo dõi chuẩn nhằm giảm thủ thuật xâm lấn đối với tổn thương lành tính hoặc phát triển chậm. Dù vậy, theo dõi vẫn phát sinh chi phí, bức xạ và áp lực tâm lý. Sàng lọc chỉ hoàn chỉnh khi người tham gia hiểu trước các bước có thể xảy ra sau một kết quả bất thường. Đây cũng là lý do chất lượng đọc phim và giám sát phẫu thuật là một phần của tranh luận tại Đài Loan.

Thông tin tại Việt Nam không thay thế tiêu chí của Đài Loan

Cổng thông tin Bộ Y tế Việt Nam giới thiệu LDCT cho người trưởng thành có nguy cơ cao do tuổi và tiền sử hút thuốc. Trang này không thiết lập chương trình hỗ trợ hoặc tiêu chí giống Đài Loan. Quyền lợi trên chỉ áp dụng cho người đáp ứng điều kiện tại Đài Loan. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức về một chương trình tương đương tại Việt Nam. Các nguồn đã kiểm tra chưa đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này.