Tiêu chảy phân nước: cách bù nước và dấu hiệu cần đi khám ngay

Tiêu chảy phân nước làm cơ thể mất nước cùng các chất điện giải như natri và kali. Người bệnh chỉ thuộc phạm vi theo dõi tại nhà khi còn tỉnh táo, uống được và chưa có dấu hiệu cảnh báo. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là cơ quan y tế chuyên môn của Liên Hợp Quốc. WHO xác định mất nước là nguy cơ nghiêm trọng nhất của tiêu chảy và xếp dung dịch bù nước đường uống vào nhóm biện pháp điều trị chính.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan (TFDA) phụ trách an toàn thuốc và thực phẩm tại Đài Loan. Cơ quan này trực thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, đầu mối trung ương quản lý y tế và phúc lợi. TFDA khuyến cáo bù nước và điện giải kịp thời cho trẻ bị tiêu chảy. Hướng dẫn này nêu trẻ thường không cần nhịn ăn và đồ uống thể thao không thay thế dung dịch bù nước đường uống. Nội dung trên áp dụng trong bối cảnh chăm sóc trẻ tại Đài Loan.

Dấu hiệu cần được đánh giá y tế ngay

Thay đổi ý thức, khó đánh thức hoặc cảm giác sắp ngất không phù hợp để tiếp tục theo dõi tại nhà. Người bệnh nôn liên tục đến mức không giữ được chất lỏng cũng cần được khám sớm. Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận của Mỹ (NIDDK) là cơ quan thuộc Viện Y tế Quốc gia Mỹ. NIDDK yêu cầu liên hệ bác sĩ ngay khi trạng thái tinh thần thay đổi, người bệnh nôn thường xuyên hoặc đau bụng dữ dội. Dấu hiệu mất nước, phân có máu, phân đen như hắc ín hoặc có mủ cũng thuộc nhóm này.

• Ý thức hoặc trạng thái tinh thần thay đổi. Biểu hiện gồm lơ mơ, phản ứng chậm, kích động bất thường, giảm hoạt động rõ, chóng mặt hoặc gần ngất.
• Không uống được hoặc nôn thường xuyên. Chất lỏng vừa uống đã nôn ra, không giữ được dung dịch bù nước hoặc nôn ngày càng nhiều đều cần được đánh giá.
• Dấu hiệu mất nước rõ. Khô miệng, khát nhiều, mắt trũng, tiểu ít hơn thường lệ, nước tiểu sẫm màu, mệt hoặc chóng mặt là các dấu hiệu cần lưu ý. Lơ mơ hoặc gần như không tiểu làm mức độ khẩn cấp tăng lên.
• Phân có máu, phân đen như hắc ín hoặc có mủ. Đau bụng dữ dội và sốt cao cũng thuộc nhóm cần liên hệ bác sĩ ngay.
• Tiêu chảy kéo dài hoặc xảy ra dày. Người lớn cần liên hệ bác sĩ khi tiêu chảy quá 2 ngày hoặc có ít nhất 6 lần phân lỏng trong một ngày.
• Ngưỡng ở trẻ em ngắn hơn. Trẻ tiêu chảy quá 1 ngày, trẻ sơ sinh có bất kỳ cơn sốt nào hoặc bỏ ăn uống quá vài giờ cần được bác sĩ đánh giá. Trẻ dưới 12 tháng, sinh non, có bệnh khác hoặc không uống đủ dịch cần được liên hệ bác sĩ sớm.

Dấu hiệu cảnh báo có giá trị cao hơn mốc thời gian. Người bệnh có máu trong phân, thay đổi ý thức hoặc không uống được không chờ đủ 1 hay 2 ngày mới đi khám. Mất nước nặng có nguy cơ cần truyền dịch tại cơ sở y tế. Nguyên nhân gây tiêu chảy vẫn phải được bác sĩ xác định từ triệu chứng, bệnh sử và thăm khám.

Bù nước tại nhà khi chưa có dấu hiệu cảnh báo

Dung dịch bù nước và điện giải đường uống (ORS) chứa glucose cùng các chất điện giải để thay phần đã mất. NIDDK hướng dẫn bù lại chất lỏng và điện giải khi tiêu chảy, đồng thời nêu rằng mất nước nặng có nguy cơ phải truyền dịch tại bệnh viện. Sản phẩm ORS được pha theo đúng hướng dẫn trên bao bì, không tự làm đậm hơn hoặc đặt một lượng chung cho mọi người. Người còn uống được chia chất lỏng thành từng ngụm nhỏ và lặp lại theo khả năng dung nạp.

Số lần đi ngoài, số lần nôn, lượng đã uống và số lần đi tiểu cần được ghi lại. Mức tỉnh táo, khả năng vận động và màu nước tiểu cho thấy diễn tiến có đang xấu đi hay không. Bản ghi giúp nhân viên y tế nắm tình trạng mất và bù dịch, nhưng không dùng để tự xác định bệnh. Dấu hiệu cảnh báo xuất hiện trong lúc theo dõi làm thay đổi hướng xử lý sang đánh giá y tế.

Người bệnh có cảm giác đói có thể trở lại chế độ ăn thường ngày theo mức dung nạp. NIDDK không khuyến nghị nhịn ăn khi tiêu chảy cấp và yêu cầu trẻ tiếp tục chế độ ăn phù hợp với độ tuổi. Đồ chiên nhiều chất béo, rượu bia, đồ uống chứa caffeine và thực phẩm nhiều đường dễ làm triệu chứng nặng hơn. Bữa ăn nhỏ, ít dầu giúp theo dõi khả năng dung nạp trước khi trở lại khẩu phần bình thường.

Những cách xử lý dễ làm sai

• Dùng nước ngọt, nước trái cây hoặc đồ uống thể thao như ORS. Hàm lượng đường và tỷ lệ điện giải của các loại đồ uống này không tương đương dung dịch bù nước. TFDA và tài liệu tại Đài Trung đều cảnh báo đồ uống nhiều đường có nguy cơ làm tiêu chảy ở trẻ nặng hơn.
• Nhịn ăn kéo dài. Tiêu chảy cấp không mặc nhiên đòi hỏi ngừng ăn nhiều ngày. Thực phẩm nhiều chất béo, đường, caffeine hoặc rượu bia được hạn chế, còn chế độ ăn bình thường được khôi phục theo khả năng dung nạp.
• Tự dùng thuốc cầm tiêu chảy cho mọi trường hợp. Thuốc không thay thế đánh giá nguyên nhân. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người sốt hoặc có máu trong phân cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng thuốc không kê đơn.
• Tự pha loãng sữa công thức. Pha loãng làm thay đổi nồng độ dinh dưỡng. Trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa công thức tiếp tục cách nuôi dưỡng vốn có, trừ khi nhân viên y tế đưa ra hướng dẫn khác.

Kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy không được tự chọn chỉ dựa trên dạng phân. Tiêu chảy cấp liên quan đến nhiễm virus, vi khuẩn, thực phẩm hoặc tác dụng phụ của thuốc. Biểu hiện bên ngoài không phân biệt chắc chắn các nguyên nhân này. Người đang dùng thuốc kê đơn cần trao đổi với bác sĩ trước khi đổi lượng dùng hoặc ngừng thuốc. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần kiểm tra thuốc đang dùng và thời điểm khởi phát triệu chứng.

Trẻ nhỏ, thai phụ và người có bệnh nền cần được xem xét riêng

Bệnh viện Đại học Y khoa Trung Quốc tại Đài Trung là cơ sở khám chữa bệnh tại Đài Loan. Bệnh viện hướng dẫn trẻ tiếp tục bú mẹ hoặc dùng sữa công thức không pha loãng. ORS được cho uống từng lượng nhỏ và nhiều lần. Trẻ em không dùng lượng bù dịch của người lớn. Trẻ sơ sinh cần được hỏi bác sĩ trước khi dùng ORS.

Thai phụ, người trên 65 tuổi, người đang dùng kháng sinh và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ gặp vấn đề sức khỏe cao hơn khi tiêu chảy. NIDDK khuyến cáo các nhóm này duy trì liên hệ với bác sĩ trong thời gian có triệu chứng. Sự xuất hiện của nôn, giảm lượng nước tiểu, mất nước hoặc các dấu hiệu cảnh báo đòi hỏi đánh giá sớm hơn.

Người mắc tiểu đường, bệnh thận hoặc bệnh mạn tính khác cần hỏi bác sĩ trước khi dùng ORS. Loại dung dịch và lượng chất lỏng phù hợp thay đổi theo bệnh nền cùng thuốc đang dùng. Healthdirect Australia cho biết kháng sinh cùng một số thuốc khác có thể gây tiêu chảy. Cơ quan này khuyến cáo trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ khi nghi thuốc là nguyên nhân. Danh sách thuốc hoặc ảnh nhãn thuốc giúp nhân viên y tế rà soát khi khám.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Các ngưỡng về thời gian và tần suất trong bài dựa trên NIDDK. Hướng dẫn cho trẻ tại Đài Loan được ghi rõ theo TFDA và bệnh viện ở Đài Trung. Người bệnh tại Việt Nam cần được cơ sở y tế nơi đang ở đánh giá theo tình trạng thực tế. Không suy rộng một quy trình của Đài Loan thành quy định áp dụng tại Việt Nam.

Ba mốc quyết định trong thời gian theo dõi

Khả năng uống là mốc đầu tiên. Người còn tỉnh táo, uống được và đi tiểu chưa giảm rõ có phạm vi theo dõi tại nhà khi không có dấu hiệu cảnh báo. Nôn liên tục hoặc không giữ được chất lỏng làm phạm vi này kết thúc. Mất nước nặng cần được xử lý tại cơ sở y tế.

Diễn tiến là mốc thứ hai. Số lần đi ngoài, nôn, đi tiểu và mức hoạt động được ghi theo thời gian. Người lớn vượt mốc 2 ngày hoặc ít nhất 6 lần phân lỏng trong ngày cần liên hệ bác sĩ. Trẻ em vượt mốc 1 ngày cần được đánh giá. Máu trong phân, đau dữ dội, sốt cao hoặc thay đổi ý thức không chờ các mốc này.

Nhóm nguy cơ là mốc thứ ba. Trẻ sơ sinh, thai phụ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch, người mắc tiểu đường hoặc bệnh thận không dùng chung một kế hoạch bù dịch. Người dùng thuốc dài ngày mang danh sách thuốc khi đi khám và không tự điều chỉnh đơn. Quyết định tiếp theo dựa trên mức mất nước, khả năng uống và đánh giá của nhân viên y tế.