Tu chính án thứ 14 của Hiến pháp Mỹ trao quyền công dân cho người sinh tại Mỹ và chịu sự tài phán của nước này. Tòa án Tối cao Mỹ là cấp xét xử cao nhất trong hệ thống tư pháp liên bang. Ngày 30/6/2026, tòa xác nhận trẻ sinh tại Mỹ từ cha mẹ hiện diện trái phép hoặc tạm thời vẫn là công dân khi chào đời. Ngày 6/8/2026, Tổng thống Donald Trump ký hai sắc lệnh mới nhằm thu hẹp cách cơ quan hành pháp công nhận quyền này trong một số trường hợp.

Hai văn bản không lặp lại nguyên trạng sắc lệnh năm 2025 đã bị tòa bác bỏ. Sắc lệnh 14418 tập trung vào giấy tờ công nhận quyền công dân và một danh mục hẹp hơn. Sắc lệnh 14419 nhắm đến thị thực, nhập cảnh và các đơn vị tổ chức “du lịch sinh con”. Cả hai chỉ điều chỉnh hoạt động của cơ quan liên bang Mỹ.

Sắc lệnh 14418 mở rộng nhóm bị từ chối giấy tờ

Sắc lệnh 14418 đặt hai điều kiện đồng thời: cả cha lẫn mẹ đều không phải công dân Mỹ và trẻ thuộc ít nhất một nhóm được liệt kê. Danh mục gồm con của người bị xếp là “ngoại kiều thù địch” và con của một số nhân viên chính phủ nước ngoài. Nhân viên tổ chức quốc tế có quyền miễn trừ cũng nằm trong danh mục. Một nhóm khác liên quan đến nơi sinh là lãnh thổ hoặc vùng biển thuộc Mỹ nhưng chưa được luật liên bang trao quyền công dân.

Văn bản còn liệt kê giao dịch thương mại nhằm mua hoặc tiếp cận quyền công dân, hoạt động gian dối và thỏa thuận mang thai hộ tại Mỹ. Sắc lệnh chỉ đạo cơ quan liên bang không cấp hoặc chấp nhận giấy tờ công nhận quyền công dân cho các trường hợp thuộc phạm vi này. Các cơ quan phụ trách ngoại giao, tư pháp, an ninh nội địa và an sinh xã hội phải điều chỉnh chính sách tương ứng. Người đứng đầu cơ quan phải công bố hướng dẫn thực thi trong vòng 30 ngày.

Búa thẩm phán đặt cạnh các cuốn sách luật (ảnh minh họa)
Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ sắc lệnh rộng hơn được ký năm 2025. (Ảnh minh họa: Sasun Bughdaryan, Unsplash)

“Du lịch sinh con” trở thành trọng tâm kiểm soát nhập cảnh

Sắc lệnh 14419 định nghĩa “du lịch sinh con” là nhập cảnh bằng thị thực không định cư để sinh con tại Mỹ, hoặc hỗ trợ người khác nhập cảnh vì mục đích đó. Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách cấp thị thực tại các cơ quan đại diện ở nước ngoài. Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) quản lý kiểm tra nhập cảnh và thực thi luật di trú trong nước. Hai bộ được giao ban hành quy tắc, chính sách hoặc hướng dẫn để triển khai sắc lệnh.

Các biện pháp được nêu gồm từ chối hoặc thu hồi thị thực, cấm nhập cảnh lâu dài và trục xuất người thuộc phạm vi áp dụng. Văn bản cũng cho phép xử lý cá nhân hoặc tổ chức hỗ trợ hoạt động này ở trong hoặc ngoài nước Mỹ. Ngoại trưởng hoặc Bộ trưởng An ninh Nội địa được miễn áp dụng biện pháp vì lý do nhân đạo hay lợi ích quốc gia. Sắc lệnh dùng cách diễn đạt “có thể bao gồm”, vì vậy không phải mọi biện pháp đều tự động áp dụng cho từng hồ sơ.

Phán quyết 6-3 đặt ra giới hạn pháp lý

Sắc lệnh 14160 ký ngày 20/1/2025 từng nhằm từ chối quyền công dân đối với trẻ có mẹ hiện diện trái phép hoặc tạm thời, nếu cha không phải công dân hay thường trú nhân Mỹ. Sắc lệnh đó chưa từng có hiệu lực vì nhiều tòa liên bang ngăn chính phủ thi hành trong thời gian vụ kiện tiếp diễn. Trong Trump v. Barbara, Tòa án Tối cao khẳng định với tỷ lệ 6-3 rằng nhóm trẻ này đáp ứng hai yếu tố của điều khoản quyền công dân và là công dân từ khi sinh. Đa số thẩm phán dựa vào lịch sử thông luật và án lệ United States v. Wong Kim Ark năm 1898.

Chánh án John Roberts viết ý kiến đa số, còn Thẩm phán Brett Kavanaugh đồng ý kết quả nhưng dựa trên luật liên bang thay vì Tu chính án thứ 14. Phán quyết xử lý sắc lệnh năm 2025, không xem xét hai văn bản được ký hơn một tháng sau đó. Nhà Trắng lập luận rằng danh mục mới phù hợp với những ngoại lệ đã được pháp luật thừa nhận. Lập luận này chưa trở thành kết luận của tòa án.

Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) là tổ chức pháp lý đại diện các gia đình phản đối sắc lệnh năm 2025. ACLU cho rằng Tòa án Tối cao đã giải quyết câu hỏi cốt lõi và dự báo nỗ lực viết lại quyền công dân bằng sắc lệnh sẽ chịu kết quả tương tự. Nhân viên Nhà Trắng lại nói chính quyền đang dùng biện pháp đã được pháp luật xác nhận. Hai nhận định này là lập trường của các bên, chưa phải phán quyết về Sắc lệnh 14418 hoặc 14419.

Điều chưa rõ khi hai sắc lệnh được thi hành

Sắc lệnh 14418 chưa nêu tiêu chuẩn chứng cứ để xác định từng nhóm bị từ chối giấy tờ. Sắc lệnh 14419 trao quyền cân nhắc rộng cho Bộ Ngoại giao và DHS, đồng thời cho phép ngoại lệ nhân đạo. Nội dung văn bản vì thế chưa cho biết chính xác ai sẽ bị từ chối, thu hồi thị thực hoặc cấm nhập cảnh. Tình trạng của từng trẻ còn phụ thuộc hướng dẫn hành chính và kết quả kiện tụng.

Cả hai sắc lệnh chỉ áp dụng trong hệ thống pháp luật Mỹ. Chúng không sửa quy định quốc tịch hoặc thị thực tại Việt Nam. Với người Việt Nam đang ở Mỹ bằng thị thực tạm thời, Sắc lệnh 14419 chỉ liên quan khi nhà chức trách xác định mục đích nhập cảnh thuộc định nghĩa trong văn bản. Quốc tịch của cha mẹ không tự quyết định kết quả của từng hồ sơ.