Tòa Mỹ gỡ lệnh tạm hoãn, chấm dứt TPS dành cho người Somalia

Ngày 14/8/2026, Thẩm phán Allison D. Burroughs tại Massachusetts gỡ lệnh tạm hoãn chấm dứt tình trạng được bảo vệ tạm thời (Temporary Protected Status, TPS) dành cho Somalia. Bà làm việc tại Tòa án Liên bang khu vực Massachusetts, tòa sơ thẩm liên bang đang xét đơn kiện chính phủ Mỹ ở Boston. Quyết định cho phép chính phủ Mỹ chấm dứt TPS đối với Somalia trong lúc vụ kiện tiếp tục. Người không có quy chế cư trú hợp pháp khác vì thế mất quyền làm việc và sự bảo vệ khỏi bị trục xuất do TPS mang lại.

Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) là cơ quan liên bang có thẩm quyền chỉ định hoặc chấm dứt TPS theo từng quốc gia. DHS ước tính 1.082 người đã được chấp thuận TPS Somalia và 1.383 hồ sơ đang chờ xử lý tính đến 8/12/2025. TPS cho phép người đủ điều kiện ở lại Mỹ, làm việc và xin giấy phép đi lại trong thời gian chỉ định. Quy chế này không tự tạo quyền thường trú hoặc một tình trạng di trú khác.

Từ quyết định của DHS đến lệnh tạm hoãn tại Boston

Thông báo trên Công báo Liên bang ngày 14/1/2026 ấn định chấm dứt TPS của Somalia vào ngày 17/3/2026. Văn bản cũng ghi nhận nước này được chỉ định lần đầu năm 1991. DHS cho rằng điều kiện tại Somalia không còn đáp ứng tiêu chuẩn của chương trình. Cơ quan này cũng nói cho phép người Somalia tiếp tục ở lại tạm thời đi ngược lợi ích quốc gia của Mỹ. Lần gia hạn và chỉ định lại gần nhất có hiệu lực từ 18/9/2024 đến 17/3/2026.

African Communities Together, Partnership for the Advancement of New Americans và bốn cá nhân người Somalia khởi kiện ngày 9/3/2026. Ngày 13/3/2026, Burroughs tạm dừng thời điểm chấm dứt. Lệnh giữ nguyên quyền làm việc và sự bảo vệ khỏi trục xuất cho người hưởng TPS lẫn người có hồ sơ đang chờ. Tòa cần thời gian nhận hồ sơ hành chính và nghe lập luận của hai bên. Lệnh hành chính này chưa hủy quyết định của DHS.

Phán quyết về Haiti và Syria làm thay đổi vụ Somalia

Mullin v. Doe xuất phát từ các quyết định chấm dứt TPS đối với Syria và Haiti, không trực tiếp phán quyết về Somalia. Ngày 25/6/2026, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết Mullin v. Doe. Tòa kết luận luật TPS chặn xem xét tư pháp đối với mọi yêu cầu không dựa trên hiến pháp về quyết định chấm dứt quy chế. Đa số thẩm phán cũng cho rằng nguyên đơn Haiti khó chứng minh chủng tộc là động cơ của quyết định. Tiền lệ đó thu hẹp con đường mà nguyên đơn Somalia dùng để xin duy trì biện pháp bảo vệ tạm thời.

Đơn kiện cho rằng chính phủ nhắm vào người Somalia vì chủng tộc và nguồn gốc quốc gia. Văn bản cũng viện dẫn các phát ngôn miệt thị của Tổng thống Donald Trump. Đơn nêu các lần ông gọi người Somalia là “rác rưởi” và “những người có IQ thấp”. Burroughs nhận định nguyên đơn đã trình bày thuyết phục về thiệt hại không thể khắc phục, nhưng chưa cho thấy khả năng thắng kiện. Trọng tâm của quyết định ngày 14/8/2026 là điều kiện áp dụng biện pháp tạm thời; toàn bộ cáo buộc phân biệt đối xử chưa có phán quyết cuối cùng.

Tác động thực tế không giống nhau với mọi hồ sơ

Khi TPS chấm dứt, người hưởng quay lại quy chế di trú trước đó nếu quy chế ấy còn hiệu lực. Người đã có quy chế hợp pháp khác tiếp tục theo quy chế đó. Vì vậy, số 1.082 người không đồng nghĩa từng ấy người bị trục xuất ngay sau phán quyết. Người không có căn cứ cư trú khác mất quyền làm việc và sự bảo vệ khỏi trục xuất do TPS mang lại. Số người thực tế chịu tác động vào ngày 14/8/2026 còn phụ thuộc kết quả của từng hồ sơ sau thời điểm thống kê.

TPS là cơ chế của Mỹ, còn tranh chấp hiện tại xoay quanh thẩm quyền của tòa liên bang Mỹ. Quy chế này không tương đương quyền tị nạn hoặc thường trú, kể cả khi người hưởng đã sống tại Mỹ nhiều năm. Phán quyết Mullin v. Doe cũng không cho phép suy ra cách Việt Nam xử lý một hồ sơ cư trú hoặc trục xuất.