Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan (TFDA) là cơ quan phụ trách an toàn thuốc và thực phẩm tại Đài Loan. Bảo hiểm Y tế toàn dân của Đài Loan (NHI) là hệ thống bảo hiểm y tế công bắt buộc tại Đài Loan. Phần lớn người nước ngoài cư trú tại đây cũng tham gia. TFDA dẫn thống kê NHI cho biết 4,41 triệu người dân Đài Loan đã dùng thuốc ngủ trong năm 2021, tương đương khoảng một người trong năm người. Con số này ghi nhận người dùng thuốc, không phải số trường hợp lệ thuộc hoặc nghiện.

TFDA chia thuốc an thần gây ngủ thường gặp tại Đài Loan thành nhóm benzodiazepine và nhóm không benzodiazepine, thường gọi là Z-drug. Hai nhóm có đặc tính khác nhau nên tên hoạt chất và thời gian dùng phải được kiểm tra trước khi lập kế hoạch giảm. Thuốc dùng kèm, rượu bia và bệnh nền cũng làm thay đổi đánh giá an toàn. TFDA yêu cầu dùng đúng đơn, không tự tăng hoặc giảm liều và không ngừng thuốc đột ngột để tránh mất ngủ nặng lên tạm thời.

Viên thuốc ngủ và hộp thuốc đặt trên lòng bàn tay (ảnh minh họa)

Dấu hiệu cần cấp cứu sau khi giảm hoặc ngừng thuốc

Hướng dẫn chung năm 2025 ghi nhận giảm benzodiazepine quá nhanh có thể gây co giật hoặc sảng, hai biến chứng đe dọa tính mạng. Co giật, lú lẫn nặng, mất định hướng hoặc ý nghĩ tự hại sau khi đổi thuốc cần được cấp cứu ngay, dù chưa rõ nguyên nhân. Cổng dịch vụ công của Chính phủ Đài Loan cho biết 119 hoạt động suốt 24 giờ; điện thoại di động dùng 112 khi 119 không kết nối được.

Lệ thuộc thể chất không đồng nghĩa với nghiện

Benzodiazepine (BZD) là nhóm thuốc được kê cho một số tình trạng như lo âu, mất ngủ và co giật. Hiệp hội Y học Nghiện Hoa Kỳ (American Society of Addiction Medicine, ASAM) dẫn dắt nhóm mười hiệp hội xây dựng hướng dẫn giảm BZD năm 2025. Hướng dẫn xác định lệ thuộc thể chất là hệ quả dự kiến khi dùng BZD kéo dài và tách biệt với rối loạn sử dụng thuốc. Lệ thuộc phản ánh sự thích nghi sinh học của cơ thể. Rối loạn sử dụng thuốc cần một đánh giá riêng về khả năng kiểm soát hành vi và hậu quả do thuốc gây ra.

Mất ngủ nặng lên tạm thời sau khi ngừng thuốc được gọi là rebound insomnia. Hướng dẫn ASAM cho biết mất ngủ, lo âu và dễ kích thích do cai BZD thường khó phân biệt với triệu chứng của bệnh nền. Một đêm ngủ kém sau khi đổi thuốc chưa chứng minh bệnh nặng hơn hoặc người dùng đã nghiện. Bác sĩ cần đối chiếu thời điểm xuất hiện, mức độ và triệu chứng đi kèm trước khi đổi kế hoạch.

Không có một lịch giảm thuốc dùng cho mọi người

Hướng dẫn năm 2025 áp dụng cho người lớn dùng BZD thường xuyên và có nguy cơ lệ thuộc thể chất. Phạm vi đó không bao gồm mọi Z-drug hoặc mọi thuốc được dùng để gây ngủ tại Đài Loan. ASAM yêu cầu kế hoạch giảm BZD được xây dựng cùng người bệnh và điều chỉnh theo phản ứng lâm sàng. Mục tiêu có thể là ngừng thuốc hoặc giảm tới mức lợi ích cân bằng hơn với rủi ro. Khi triệu chứng cai tăng rõ, bác sĩ có thể làm chậm hoặc tạm dừng kế hoạch.

Bác sĩ cần biết tên hoạt chất, lý do kê và thời điểm bắt đầu dùng thuốc. Đơn hiện tại, túi thuốc, số lần quên thuốc và các lần tự thay đổi trước đây giúp dựng lại cách dùng thực tế. Dược sĩ hoặc bác sĩ còn rà soát thuốc của khoa khác, rượu bia và các chất gây buồn ngủ. Kế hoạch sau đó xác định mốc theo dõi, dấu hiệu cần liên hệ sớm và người chịu trách nhiệm điều chỉnh đơn.

TFDA khuyến cáo không lái xe hoặc làm công việc đòi hỏi tỉnh táo sau khi dùng thuốc an thần gây ngủ. Cơ quan này cũng cảnh báo tránh dùng thuốc cùng rượu bia, nước bưởi hoặc đồ uống chứa caffeine vì nguy cơ tương tác. Phản ứng bất thường và tình trạng buồn ngủ quá mức cần được báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ. Thuốc của người khác không được dùng thay cho thuốc đã kê.

CBT-I hỗ trợ xử lý chứng mất ngủ nền

Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (cognitive behavioral therapy for insomnia, CBT-I) xử lý suy nghĩ và hành vi duy trì mất ngủ. Hướng dẫn ASAM khuyến nghị bác sĩ cung cấp CBT-I hoặc chuyển người đang giảm BZD tới dịch vụ phù hợp. CBT-I hỗ trợ điều trị nguyên nhân khiến thuốc được kê, nhưng không làm một lịch giảm nhanh trở nên an toàn. Giấc ngủ và triệu chứng ban ngày vẫn cần được theo dõi trong suốt quá trình.

TFDA nêu vận động ban ngày, giờ ngủ ổn định và môi trường ngủ phù hợp trong nhóm biện pháp hỗ trợ. Caffeine gần giờ ngủ và hoạt động kích thích mạnh dễ cản trở mục tiêu này. Các biện pháp sinh hoạt không thay thế đánh giá nguyên nhân mất ngủ hoặc giám sát thuốc. Bác sĩ vẫn cần xử lý đồng thời bệnh thể chất hay tâm thần liên quan.

Người cao tuổi, thai phụ và trẻ em cần đánh giá riêng

TFDA cảnh báo người cao tuổi dễ bị an thần quá mức, suy giảm nhận thức và té ngã khi dùng thuốc ngủ. Tuổi cao vì thế là lý do rà soát kỹ đơn thuốc, không phải lý do ngừng đột ngột. Người có suy giảm nhận thức cần người chăm sóc tham gia kế hoạch và nhận hướng dẫn rõ ràng. Các bác sĩ điều trị bệnh khác cũng cần phối hợp nếu thay đổi thuốc ảnh hưởng bệnh nền.

Hướng dẫn ASAM yêu cầu cân nhắc đồng thời lợi ích và rủi ro cho thai phụ cùng thai nhi khi tiếp tục hoặc giảm BZD. Người đang cho con bú cũng cần bác sĩ đánh giá thuốc cụ thể trước bất kỳ thay đổi nào. Hướng dẫn này dành cho người lớn nên không tạo ra lịch giảm thuốc cho trẻ em. Người mắc bệnh mạn tính, ngưng thở khi ngủ hoặc dùng nhiều thuốc cần được rà soát tương tác và nguy cơ riêng.

Dữ liệu tại Đài Loan không đại diện cho Việt Nam

Con số 4,41 triệu người và các chỉ dẫn của TFDA mô tả tình hình tại Đài Loan. Người Việt đang sống tại Đài Loan trao đổi về giảm thuốc với cơ sở kê đơn, bác sĩ hoặc dược sĩ đang quản lý đơn tại đây. Dữ liệu của NHI không cho biết tỷ lệ dùng thuốc ngủ hoặc lệ thuộc thuốc ở Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này.

Hướng dẫn ASAM là tài liệu chuyên môn quốc tế, không xác lập quy trình kê đơn tại Đài Loan hoặc Việt Nam. Tài liệu hỗ trợ hai nguyên tắc: không ngừng BZD đột ngột khi có nguy cơ lệ thuộc và không áp dụng một lịch cố định cho mọi người. Quyết định giảm thuốc chỉ được đưa ra sau khi cân nhắc lợi ích, rủi ro và nguyên nhân ban đầu của mất ngủ. Theo dõi triệu chứng giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch mà không biến phản ứng cai thành một thử thách ý chí.