Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (obstructive sleep apnea, OSA) xảy ra khi đường thở trên bị chặn nhiều lần trong lúc ngủ. Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) cho biết luồng khí khi đó giảm hoặc ngừng hẳn, khiến cơ thể thiếu oxy. Ngáy là dấu hiệu thường gặp, nhưng âm lượng tiếng ngáy không xác nhận chẩn đoán. Khoảng lặng lặp lại, tiếng hít gấp và buồn ngủ ban ngày đáng chú ý hơn.

Tại Đài Loan, Bệnh viện trực thuộc Đại học Y khoa Trung Quốc tại Đài Trung (CMUH) là một bệnh viện đại học. CMUH mô tả OSA bằng sự xẹp đường thở lặp lại, thiếu oxy từng đợt và giấc ngủ bị chia nhỏ. Nguồn này phản ánh thông tin chuyên môn của một bệnh viện, không phải chính sách sàng lọc toàn Đài Loan. Các trang được kiểm tra cũng không nêu cơ chế chi trả cụ thể cho từng hình thức xét nghiệm.

Dấu hiệu cần xử trí ngay

Buồn ngủ đến mức không giữ được tỉnh táo khi lái xe hoặc vận hành máy móc là nguy cơ tức thời. NHLBI cảnh báo OSA chưa điều trị làm giảm chú ý khi lái xe và khuyên không lái khi mệt hoặc buồn ngủ. Môi, lưỡi hoặc mặt đột ngột tím xám kèm khó thở, đau ngực, lú lẫn hay chóng mặt cần được cấp cứu. Cơ quan Cứu hỏa Quốc gia Đài Loan (NFA) phụ trách hệ thống cứu nạn và cứu hỏa tại đây. NFA cho biết 119 hoạt động 24 giờ; điện thoại di động dùng 112 để chuyển tới 119 khi không gọi được trực tiếp.

Năm dấu hiệu cần được đánh giá

NHLBI liệt kê nhịp thở dừng rồi khởi động lại, ngáy lớn thường xuyên và thở hổn hển trong lúc ngủ. Dấu hiệu thứ nhất là khoảng ngưng thở được người nằm cạnh nhìn thấy, thường theo sau bởi tiếng hít gấp. Dấu hiệu thứ hai là buồn ngủ ban ngày hoặc mệt mỏi kéo dài dù đã có đủ thời gian ngủ. Ba dấu hiệu còn lại là đau đầu khi thức dậy, tiểu đêm lặp lại và giảm khả năng tập trung hoặc phản ứng.

NHLBI ghi nhận nguy cơ tăng theo tuổi, béo phì và đặc điểm làm hẹp đường thở như vòng cổ lớn, lưỡi lớn hoặc amidan phì đại. Tiền sử gia đình, rượu bia và thuốc lá cũng nằm trong nhóm yếu tố nguy cơ. AASM xem tăng huyết áp đã được chẩn đoán là một tiêu chí khi đánh giá nguy cơ OSA trung bình đến nặng. Không yếu tố riêng lẻ nào đủ để xác nhận bệnh.

Một người đàn ông buồn ngủ và mất tập trung tại nơi làm việc (ảnh minh họa)

Nguy cơ khi OSA không được điều trị

NHLBI cho biết OSA gây thiếu oxy và làm giảm chất lượng giấc ngủ. Cơ quan này ghi nhận nguy cơ bệnh tim mạch, tăng huyết áp khó kiểm soát, đột quỵ và tiểu đường tuýp 2. Đây là nguy cơ quan sát ở quần thể, không phải dự báo rằng mọi người mắc OSA sẽ gặp đủ các bệnh này. Suy giảm tập trung, trí nhớ và khả năng ra quyết định còn ảnh hưởng công việc hằng ngày. Buồn ngủ ban ngày làm tăng rủi ro tai nạn giao thông và tai nạn lao động.

Sàng lọc không thay thế chẩn đoán

Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) yêu cầu xét nghiệm đi cùng đánh giá giấc ngủ toàn diện. AASM xem đa ký giấc ngủ là xét nghiệm tiêu chuẩn khi nghi OSA ở người lớn. Đa ký giấc ngủ (polysomnography, PSG) ghi sóng não, cử động mắt, luồng khí, nỗ lực hô hấp, oxy máu và hoạt động tim. Danh sách dấu hiệu hoặc bảng hỏi chỉ làm rõ mức nghi ngờ trước khi khám. Bác sĩ còn đối chiếu bệnh nền, thuốc đang dùng và dữ liệu theo dõi trước khi kết luận.

Xét nghiệm ngưng thở khi ngủ tại nhà (home sleep apnea test, HSAT) thường chỉ ghi luồng khí, nỗ lực hô hấp và oxy máu. AASM giới hạn HSAT ở người lớn không có bệnh cảnh phức tạp nhưng có dấu hiệu nguy cơ OSA trung bình đến nặng. AASM không ủng hộ HSAT để sàng lọc đại trà người không có triệu chứng hoặc quyết định điều trị chỉ từ kết quả chấm tự động. Người mắc bệnh tim phổi đáng kể, bệnh thần kinh cơ, từng đột quỵ, mất ngủ nặng hoặc dùng opioid dài ngày thường cần PSG thay cho HSAT.

CPAP và khí cụ miệng có vị trí khác nhau

Điều trị được chọn sau khi xác nhận loại và mức độ ngưng thở khi ngủ. NHLBI cho biết máy thở áp lực dương là phương án thường dùng. Máy thở áp lực dương liên tục (continuous positive airway pressure, CPAP) giữ đường thở mở bằng áp lực ổn định. Nghẹt mũi, khô mắt hoặc miệng, chảy máu mũi và khó chịu do mặt nạ có thể ảnh hưởng khả năng sử dụng. Loại mặt nạ, áp lực và cách theo dõi vì thế cần được điều chỉnh theo từng người.

Hướng dẫn AASM xem khí cụ miệng (oral appliance) là lựa chọn cho người lớn không dung nạp CPAP hoặc muốn một liệu pháp thay thế. Hướng dẫn ưu tiên khí cụ làm riêng, điều chỉnh được và do nha sĩ có chuyên môn theo dõi. AASM vẫn xem CPAP là lựa chọn đầu tay nói chung vì kiểm soát oxy máu và chỉ số ngưng thở - giảm thở tốt hơn. Dụng cụ bán sẵn trên mạng không tương đương khí cụ được làm riêng, điều chỉnh và theo dõi lâm sàng.

NHLBI đặt quản lý cân nặng, vận động, hạn chế rượu bia, ngừng hút thuốc và tư thế ngủ nghiêng trong kế hoạch điều trị. Các biện pháp này bổ trợ cho xét nghiệm và thiết bị khi đã có chỉ định. Thay đổi cân nặng đáng kể đôi khi dẫn đến nhu cầu kiểm tra lại giấc ngủ hoặc điều chỉnh thiết bị. Giảm cân không bảo đảm OSA biến mất ở từng người.

Một người đeo mặt nạ CPAP khi ngủ trên giường (ảnh minh họa)

Trẻ em, thai phụ và người có bệnh nền cần đánh giá riêng

Khuyến nghị xét nghiệm của AASM chỉ áp dụng cho người lớn, nên không tạo ra một lộ trình chung cho trẻ em hoặc thai phụ. Ở trẻ em, NHLBI ghi nhận tăng hoạt động, đái dầm, hen nặng hơn và khó tập trung ở trường bên cạnh các dấu hiệu ban đêm. AASM ưu tiên PSG cho người mắc bệnh tim phổi đáng kể, yếu cơ do bệnh thần kinh cơ, từng đột quỵ hoặc dùng opioid dài ngày. Trẻ em, thai phụ, người mắc bệnh mạn tính và người dùng thuốc dài ngày cần được chọn xét nghiệm cùng điều trị theo đánh giá riêng.

Thông tin tại Đài Loan và giới hạn đối chiếu với Việt Nam

Bài của Heho ngày 14 tháng 7 năm 2026 tổng hợp năm dấu hiệu. Nguồn này nêu khoa hô hấp, tai mũi họng hoặc trung tâm giấc ngủ là nơi đánh giá tại Đài Loan. Trang CMUH năm 2020 trình bày PSG, CPAP, khí cụ miệng và các hướng điều trị khác tại một bệnh viện ở Đài Trung. Hai nguồn không xác lập quy trình chuyển tuyến hoặc mức chi trả trên toàn Đài Loan. Khoa tiếp nhận, chi phí và điều kiện dùng HSAT cần được xác nhận với từng cơ sở y tế.

Các khuyến nghị quốc tế được dẫn mô tả cách đánh giá và điều trị OSA, nhưng không xác lập quy trình tại Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Dữ liệu của CMUH và Heho cũng không đại diện cho hệ thống y tế Việt Nam. Thông tin dịch vụ tại Đài Loan vì thế không xác định lộ trình khám hoặc quyền lợi chi trả ở Việt Nam.