Không rửa tay sau khi đi vệ sinh: đường lây và cách giảm nguy cơ

Bàn tay chưa được rửa sau khi đi vệ sinh có thể mang vi sinh vật từ phân sang tay nắm cửa, điện thoại, thức ăn và khuôn mặt. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC Mỹ) là cơ quan y tế công cộng liên bang của Mỹ. CDC Mỹ cho biết vi sinh vật trên bàn tay chưa rửa có thể đi vào thức ăn, đồ uống hoặc chuyển sang điện thoại và các vật dụng khác.

Tài liệu truyền thông của CDC Mỹ ước tính rửa tay phòng được khoảng một phần ba bệnh liên quan đến tiêu chảy. Ước tính cho nhiễm trùng hô hấp là một phần năm. Các tỷ lệ này không phải mức giảm cố định cho từng người.

Nhà vệ sinh công cộng có nhiều bề mặt được chạm liên tiếp, như khóa cửa, vòi nước và nút xả. Một bàn tay bị nhiễm bẩn có thể nối các bề mặt này với điện thoại hoặc thức ăn. Mức rủi ro thay đổi theo người sử dụng, tần suất vệ sinh, loại vi sinh vật và thời điểm rửa tay. Không phải mọi bề mặt trong nhà vệ sinh đều chứa mầm bệnh.

Dấu hiệu cần được đánh giá y tế ngay

Rửa tay là biện pháp phòng ngừa, không xử lý tình trạng đã phát bệnh. Người bị tiêu chảy hoặc nôn cần được đánh giá y tế ngay nếu không uống hoặc giữ được nước, lơ mơ hay đau bụng dữ dội. Dấu hiệu mất nước, phân có máu, màu đen hoặc mủ cũng thuộc nhóm cảnh báo.

Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận của Mỹ (NIDDK) thuộc Viện Y tế Quốc gia Mỹ. NIDDK yêu cầu liên hệ bác sĩ ngay khi trạng thái tinh thần thay đổi, người bệnh nôn thường xuyên hoặc đau dữ dội. Mất nước và phân có máu, màu đen hoặc mủ cũng nằm trong danh sách này.

Người lớn cần liên hệ bác sĩ khi tiêu chảy quá 2 ngày hoặc có ít nhất 6 lần phân lỏng trong một ngày. Ở trẻ em, mốc thời gian là quá 1 ngày. Trẻ dưới 12 tháng, trẻ sinh non, trẻ có bệnh nền hoặc không uống đủ dịch cần được bác sĩ đánh giá sớm hơn.

Thai phụ, người trên 65 tuổi, người đang dùng kháng sinh và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ gặp vấn đề sức khỏe cao hơn khi tiêu chảy. NIDDK khuyến cáo các nhóm này duy trì liên hệ với bác sĩ trong thời gian có triệu chứng. Phần cảnh báo chỉ áp dụng khi triệu chứng đã xuất hiện và không dùng để tự xác định nguyên nhân.

Chuỗi lây truyền bắt đầu ở đâu

Vi sinh vật liên quan đến phân hoặc chất nôn có thể bám lên tay sau khi sử dụng nhà vệ sinh hay chăm sóc người bệnh. Bàn tay tiếp tục chạm vào khóa cửa, tay vịn, điện thoại, dụng cụ ăn uống hoặc thức ăn sẽ kéo dài chuỗi tiếp xúc. Chạm mắt, mũi hoặc miệng tạo thêm đường để vi sinh vật đi vào cơ thể. Rửa tay trước khi chạm thức ăn và khuôn mặt làm gián đoạn chuỗi này.

Sự hiện diện của vi sinh vật không đồng nghĩa mọi lần chạm đều dẫn đến nhiễm bệnh. Nguy cơ còn phụ thuộc vào loại và lượng vi sinh vật, khả năng tồn tại trên bề mặt cùng hành vi sau tiếp xúc. Bề mặt trông sạch không cung cấp số liệu về mức nhiễm bẩn, nên bài viết không gán một xác suất chung cho mọi nhà vệ sinh.

Năm thời điểm rửa tay trong hướng dẫn tại Đài Loan

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan là cơ quan trung ương phụ trách y tế và phúc lợi tại Đài Loan. Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan (CDC Đài Loan) phụ trách giám sát và phòng chống bệnh truyền nhiễm, trực thuộc bộ này. CDC Đài Loan là đơn vị cung cấp dữ liệu cho thông cáo về năm thời điểm rửa tay.

Bộ Y tế và Phúc lợi liệt kê năm thời điểm rửa tay dành cho người dân. Hai mốc đầu là trước khi ăn và trước khi tiếp xúc với trẻ nhỏ. Ba mốc còn lại là sau khi đi vệ sinh, sau khi xì mũi và trước hoặc sau khi đi khám. Hướng dẫn này áp dụng tại Đài Loan và liên quan trực tiếp đến người Việt đang sinh sống, học tập hoặc làm việc tại đây.

Trong nhà vệ sinh công cộng, mốc cần nhớ là hoàn tất rửa và làm khô tay trước khi cầm điện thoại hoặc thức ăn. Chạm điện thoại trước khi rửa sẽ chuyển một phần chất bẩn sang thiết bị. Rửa tay muộn hơn không loại bỏ phần đã được chuyển sang bề mặt khác.

Quy trình 40–60 giây với xà phòng và nước

CDC Đài Loan hướng dẫn quy trình rửa tay bằng xà phòng và nước sạch kéo dài khoảng 40–60 giây. Quy trình bắt đầu bằng làm ướt tay và lấy đủ xà phòng để phủ các bề mặt. Phần chà cần bao phủ lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, mặt ngoài các khớp ngón, ngón cái, đầu ngón và vùng quanh móng. Tay được xả dưới nước chảy rồi làm khô bằng giấy sạch hoặc máy sấy tay.

CDC Mỹ khuyến nghị chà tay ít nhất 20 giây, gồm mu bàn tay, kẽ ngón và vùng dưới móng. Mốc 20 giây chỉ tính giai đoạn chà; mốc 40–60 giây tính toàn bộ quy trình. Đầu ngón, ngón cái và kẽ ngón dễ bị bỏ sót nếu chỉ xoa hai lòng bàn tay. Khi có giấy lau dùng một lần, hướng dẫn của CDC Đài Loan còn dùng giấy để khóa vòi sau khi làm khô.

Dung dịch sát khuẩn tay chỉ là phương án tạm thời

Khi không có xà phòng và nước, dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn là phương án tạm thời. CDC Mỹ khuyến nghị sản phẩm chứa ít nhất 60% cồn. Dung dịch phải phủ toàn bộ bề mặt hai tay; hai tay được xoa đến khi khô. Hiệu quả giảm khi tay bẩn thấy rõ hoặc dính dầu mỡ. Sản phẩm này không loại bỏ mọi vi sinh vật hoặc hóa chất khỏi tay; xà phòng và nước được dùng khi tiếp cận lại bồn rửa.

Trẻ nhỏ cần được người lớn giám sát khi dùng dung dịch sát khuẩn để tránh nuốt cồn. Tài liệu lưu trữ của CDC Mỹ ghi nhận norovirus lan qua phân, chất nôn, thức ăn và bề mặt. Virus này đề kháng với nhiều loại dung dịch sát khuẩn tay thông dụng.

Hướng dẫn hiện hành của CDC Mỹ yêu cầu rửa bằng xà phòng và nước ít nhất 20 giây sau khi đi vệ sinh. Cơ quan này nêu dung dịch sát khuẩn tay không thay thế bước rửa để phòng norovirus. Nồng độ cồn đạt 60% không đồng nghĩa sản phẩm xử lý được mọi tác nhân.

Giới hạn của dữ liệu về nhà vệ sinh công cộng

Tài liệu truyền thông của CDC Mỹ đưa ra hai ước tính. Rửa tay phòng được khoảng một phần ba bệnh liên quan đến tiêu chảy và một phần năm nhiễm trùng hô hấp. Các tỷ lệ này mô tả tác động ở cấp quần thể và không dự báo nguy cơ cho một lần sử dụng nhà vệ sinh. Mức nhiễm bẩn trên tay nắm cửa hoặc vòi nước thay đổi theo địa điểm, lượng người sử dụng và lịch vệ sinh. Bài viết không dựa trên lấy mẫu bề mặt tại nhà vệ sinh công cộng ở Đài Loan.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh về bề mặt nhà vệ sinh công cộng. Khoảng trống này không chứng minh nhà vệ sinh tại Việt Nam sạch hơn hoặc bẩn hơn. Khuyến nghị về thời điểm rửa tay tại Đài Loan được ghi rõ theo Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan. Các mốc 20 giây và giới hạn của dung dịch sát khuẩn tay dựa trên CDC Mỹ.