Nhà có người mắc cúm: ưu tiên bảo vệ nhóm nguy cơ cao

Khi một người trong nhà mắc cúm, việc đầu tiên là xác định ai dễ gặp biến chứng hơn và ai có thể đảm nhiệm chăm sóc. Trẻ nhỏ, người từ 65 tuổi, thai phụ, người có bệnh mạn tính và người suy giảm miễn dịch cần được ưu tiên bảo vệ. Người còn lại cũng cần theo dõi sốt, ho, đau mỏi hoặc khó thở. Tách phòng và đeo khẩu trang giúp giảm tiếp xúc gần, nhưng không bảo đảm ngăn hoàn toàn lây truyền.

Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan (CDC Đài Loan), cơ quan giám sát bệnh truyền nhiễm và hướng dẫn phòng dịch tại Đài Loan, liệt kê các nhóm có nguy cơ biến chứng cao của cúm. Gia đình nên ghi lại tuổi, thai kỳ, bệnh nền và thuốc đang dùng của từng người trước khi chia ca chăm sóc.

Ai cần được bảo vệ trước?

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, thai phụ, người mắc bệnh mạn tính và người suy giảm miễn dịch là những người cần được chú ý trước. Danh sách nguy cơ của CDC Đài Loan còn gồm người sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn, người béo phì và người mắc bệnh phổi, tim mạch, thận, gan, thần kinh, máu hoặc chuyển hóa như tiểu đường. Nguy cơ cao không có nghĩa chắc chắn sẽ bệnh nặng; đó là lý do để liên hệ cơ sở y tế sớm hơn khi xuất hiện triệu chứng.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi đôi khi không mô tả rõ cảm giác khó chịu. Người chăm sóc nên ghi thời điểm bắt đầu triệu chứng, nhiệt độ, nhịp thở, lượng nước uống, lượng nước tiểu, mức tỉnh táo và thay đổi của bệnh nền. Không dùng những ghi chép này để tự chẩn đoán hoặc tự quyết định thuốc.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

Khó thở hoặc thở nhanh, đau ngực, môi tím hoặc xanh, ho ra máu, thay đổi ý thức, huyết áp thấp, không uống được nước, tiểu ít rõ rệt hoặc sốt cao kéo dài là những dấu hiệu cần được cơ sở y tế đánh giá sớm. Trẻ khó đánh thức, giảm hoạt động rõ, thở gắng sức; người cao tuổi đột ngột lú lẫn, đi không vững hoặc ăn uống giảm mạnh cũng cần được chú ý.

CDC Đài Loan ghi nhận cúm thường lây mạnh trong 3 đến 4 ngày sau khi khởi phát, một số người lớn có thể lây từ 24 giờ trước khi có triệu chứng và trẻ em hoặc người suy giảm miễn dịch có thể lây lâu hơn. Nếu người thuộc nhóm nguy cơ bắt đầu sốt, ho hoặc đau mỏi toàn thân, nên gọi cơ sở y tế để hỏi cách khám; không chờ đến khi chỉ còn một triệu chứng mới liên hệ.

Sắp xếp phòng ngủ và không gian chung

Nếu có phòng riêng, để người bệnh nghỉ ở nơi thông khí tốt và hạn chế người nguy cơ cao vào phòng. Một người trưởng thành khỏe hơn có thể đảm nhiệm phần lớn việc chăm sóc để giảm số người tiếp xúc. Khi nhà chỉ có một phòng, hãy chia thời gian dùng phòng khách, bàn ăn và phòng tắm; mở cửa theo điều kiện thời tiết và an toàn của căn nhà.

Bát đũa có thể dùng riêng hoặc rửa bình thường bằng nước và chất tẩy rửa sau khi ăn. Không dùng chung khăn, quần áo và chăn ga. Sau khi tiếp xúc nước bọt, dịch mũi, khăn giấy đã dùng hoặc bề mặt người bệnh thường chạm vào, rửa tay bằng xà phòng và nước. Không trộn các chất tẩy rửa và không cần phun khử khuẩn liên tục khắp nhà.

Thông khí, khẩu trang và vệ sinh tay

Mở cửa hoặc dùng giải pháp thông khí an toàn khi người bệnh phải ở chung với gia đình. Khi chăm sóc ở khoảng cách gần, người bệnh và người chăm sóc nên đeo khẩu trang nếu cùng phối hợp được; thay khẩu trang khi ẩm hoặc bẩn. Rửa tay trước khi ăn, chạm vào mắt, mũi, miệng và sau khi xử lý dịch tiết hô hấp.

Khuyến cáo phòng chống cúm mùa của Cục Y tế dự phòng Việt Nam nêu các biện pháp che miệng khi ho hoặc hắt hơi, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, rửa tay và giữ vệ sinh môi trường. Những biện pháp này nên được xếp thành quy trình đơn giản trong nhà, thay vì dồn sức vào việc lau khử khuẩn mọi vật dụng.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đăng trên International Journal of Infectious Diseases không tìm thấy bằng chứng chắc chắn rằng riêng vệ sinh tay hoặc khẩu trang làm giảm lây cúm trong các thử nghiệm hộ gia đình. Số thử nghiệm còn ít và thời điểm bắt đầu biện pháp có thể ảnh hưởng kết quả. Vì vậy, không nên hứa hẹn rằng một thao tác riêng lẻ sẽ chặn được lây nhiễm.

Khi người chăm sóc bắt đầu có triệu chứng

Người sốt, ho, đau họng, đau đầu, đau cơ hoặc mệt mỏi nên ghi thời điểm bắt đầu và hỏi cơ sở y tế về cách khám. Thai phụ, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính và người suy giảm miễn dịch cần nói rõ tình trạng của mình. Người dùng thuốc dài ngày nên chuẩn bị tên thuốc để nhân viên y tế đánh giá tương tác và hướng xử trí.

Không dùng thuốc kháng vi rút của người khác, không tự dùng thuốc còn thừa và không tự phối hợp thuốc với thảo dược hoặc thực phẩm chức năng. Nếu người đang chăm sóc bị bệnh, hãy bố trí người thay thế, giảm tiếp xúc với nhóm nguy cơ cao và tiếp tục thông khí. Người chăm sóc cũng cần ăn uống, uống nước và nghỉ đủ để tránh sai sót khi theo dõi người bệnh.

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, gia đình không nên lấy lịch hoặc quyền lợi y tế tại Đài Loan làm quy định áp dụng cho mình. Cục Y tế dự phòng và các đơn vị thuộc hệ thống y tế dự phòng Việt Nam giới thiệu tiêm vắc xin cúm, vệ sinh tay và vệ sinh hô hấp là những biện pháp phòng bệnh. Trang thông tin này giúp tra cứu kiến thức về bệnh cúm, nhưng không phải bảng giá hoặc lịch hẹn của mọi cơ sở tiêm chủng.

Bộ Y tế Việt Nam cũng đã ban hành văn bản tăng cường phòng chống bệnh cúm và các bệnh lây qua đường hô hấp trong mùa đông xuân. Văn bản của Bộ Y tế yêu cầu tăng cường giám sát, phát hiện sớm và truyền thông phòng bệnh khi số ca cúm có thể tăng theo mùa. Khi một thành viên trong nhà có triệu chứng, nên gọi trước cho cơ sở tiếp nhận để hỏi quy trình, thay vì đưa người bệnh đi qua nhiều khu vực đông người.

Vắc xin cúm tại Việt Nam có thể được cung cấp qua cơ sở tiêm chủng đủ điều kiện hoặc cơ sở y tế có triển khai dịch vụ này. Không có cơ sở để suy ra một mức giá chung trên toàn quốc từ giá niêm yết của một điểm tiêm. Người dân nên hỏi tên sản phẩm, tình trạng sẵn có, phí khám, phí tiêm, lịch tiêm và quy trình theo dõi sau tiêm tại đúng cơ sở dự định đến. Nghị định 104/2016/NĐ-CP quy định khung quản lý hoạt động tiêm chủng tại Việt Nam, trong đó có yêu cầu về tổ chức, an toàn và xử lý sự cố sau tiêm; người đọc có thể dùng văn bản này để kiểm tra cơ sở đang hỏi có thuộc hệ thống được quản lý hay không.

Người lao động Việt Nam đang ở Đài Loan cần phân biệt hai nơi: hướng dẫn của CDC Đài Loan dành cho hệ thống y tế tại Đài Loan, còn người đang ở Việt Nam cần hỏi cơ sở y tế Việt Nam về nơi khám, sản phẩm và chi phí hiện tại. Gia đình có trẻ nhỏ, thai phụ hoặc người bệnh nền nên chuẩn bị sổ khám, danh sách thuốc và thời điểm khởi phát triệu chứng. Nếu chưa tìm thấy thông tin giá hoặc lịch tiêm trên trang chính thức, hãy gọi trực tiếp cơ sở y tế để xác nhận thay vì đoán từ quảng cáo cũ.

Theo dõi tại nhà và khi nào cần trợ giúp

Người có triệu chứng nhẹ, vẫn tỉnh táo, thở bình thường và uống được nước có thể nghỉ ngơi theo hướng dẫn của nhân viên y tế, đồng thời ghi lại thay đổi mỗi ngày. Khi xuất hiện khó thở, đau ngực, tím môi, lơ mơ, ho ra máu, sốt kéo dài hoặc bệnh nền xấu đi, cần tìm trợ giúp y tế nhanh chóng. Không chờ đến lịch tái khám nếu tình trạng đang xấu đi.

Câu hỏi thường gặp

Nhà có người mắc cúm có bắt buộc phải ngủ phòng riêng không?
Nếu có phòng phù hợp, nên để người bệnh nghỉ riêng. Nếu không thể tách phòng, chia ca sử dụng không gian chung, mở cửa an toàn và giảm thời gian tiếp xúc gần.

Có cần tách hoàn toàn bát đũa không?
Có thể dùng riêng, nhưng rửa bình thường bằng nước và chất tẩy rửa sau khi dùng cũng là một lựa chọn. Rửa tay sau khi dọn đồ dùng của người bệnh.

Người bệnh lây cúm trong bao lâu?
CDC Đài Loan ghi nhận khả năng lây thường mạnh trong 3 đến 4 ngày đầu sau khi có triệu chứng; người lớn có thể lây từ 24 giờ trước đó, còn trẻ em và người suy giảm miễn dịch có thể lây lâu hơn.

Khi nào phải đưa người bệnh đi khám?
Khó thở, đau ngực, tím môi, thay đổi ý thức, ho ra máu, sốt cao kéo dài hoặc giảm uống nước, tiểu ít rõ rệt là những dấu hiệu cần liên hệ cơ sở y tế sớm.