Phòng sốt xuất huyết tại nhà: dọn nước đọng và nhận biết dấu hiệu nặng

Muỗi truyền sốt xuất huyết thường tìm nơi đẻ trứng trong các vật chứa nước ở trong và quanh nhà. Khay chậu, bình cắm hoa, xô, chai lọ, lốp xe cũ hoặc nếp lõm của bạt che đều giữ nước sau mưa. Thuốc xua muỗi làm giảm khả năng bị đốt, nhưng không thay thế việc tìm và xử lý những vật chứa này.

WHO cho biết trứng muỗi bám trên thành vật chứa và chịu được điều kiện khô trong nhiều tháng. Vì vậy, chỉ đổ nước chưa đủ; mặt trong của vật chứa còn dùng cần được làm sạch và cọ rửa để loại bỏ trứng.

Khi nào cần đi khám ngay

Sốt kèm đau đầu, đau sau hốc mắt, đau cơ, đau khớp, buồn nôn hoặc phát ban cần được nhân viên y tế đánh giá, nhất là sau khi đi qua vùng có sốt xuất huyết. Các triệu chứng này trùng với bệnh khác nên không dùng danh sách triệu chứng để tự kết luận.

WHO liệt kê đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu lợi hoặc mũi, thở nhanh, mệt lả và bồn chồn là những dấu hiệu cần chú ý. Khi có các dấu hiệu này, hoặc khi người bệnh yếu đi sau lúc hạ sốt, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế hoặc phòng cấp cứu gần nhất. Khi đi khám, hãy nói rõ ngày bắt đầu sốt, nơi từng đến và hoạt động ngoài trời gần đây.

Kiểm tra nước đọng trước khi dùng thuốc xua muỗi

Hãy kiểm tra trong nhà, ban công và khu vực quanh nhà trước, sau đó đổ bỏ hoặc cọ rửa theo mục đích sử dụng của từng vật chứa. Cửa lưới, màn, quần áo dài và thuốc xua muỗi chỉ là các lớp bảo vệ bổ sung.

Trong nhà, cần xem khay dưới chậu cây, bình hoa, sàn nhà tắm, khu vực gần ống thoát nước của máy điều hòa và các vật chứa nước. Ngoài nhà, hãy kiểm tra sân, mái, lối vào tầng hầm, máng thoát nước, xô, thùng, chai lọ và bạt che. Một lượng nước nhỏ cũng đáng được xử lý nếu vật chứa giữ được nước sau mưa.

Muỗi Aedes thường hoạt động gần nơi con người sinh sống. Sau mưa, các nếp gấp của bạt, đáy chậu và vật dụng bị xê dịch là những điểm nên xem lại. Việc kiểm tra theo lịch hằng tuần giúp phát hiện vật chứa mới trước khi ấu trùng phát triển.

Bốn bước kiểm soát nơi muỗi sinh sản

Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan, cơ quan phụ trách giám sát và phòng bệnh truyền nhiễm tại Đài Loan, khuyến nghị thực hiện bốn bước kiểm tra, đổ bỏ, làm sạch và cọ rửa. Hướng dẫn này áp dụng cho cả khu vực trong nhà lẫn ngoài nhà.

1. Kiểm tra: xem khay chậu, xô, chai lọ, bạt lõm, thùng chứa và khu vực thoát nước.
2. Đổ bỏ: đổ hết nước trong vật chứa không cần dùng; vật lớn không thể tự di chuyển nên hỏi đội vệ sinh địa phương về việc thu gom.
3. Làm sạch: thu dọn túi nhựa, lon, chai và đồ phế thải để chúng không giữ nước sau mưa.
4. Cọ rửa: chà mặt trong của chậu, xô và dụng cụ chứa nước còn dùng, sau đó đậy kín hoặc úp ngược khi phù hợp.

Vật chứa nước đang dùng nên có nắp kín và ổn định. Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan khuyến nghị cọ rửa mặt trong của vật chứa nước ít nhất mỗi tuần một lần. Đổi nước mà không cọ rửa, hoặc úp vật chứa nhưng để lại chỗ lõm, vẫn để lại nơi trứng bám hoặc nước tích tụ.

Không nên tự đổ bồn tắm, bể cá hoặc vật lớn bỏ đi xuống cống. Người sống trong chung cư có thể báo ban quản lý khi phát hiện nước đọng ở khu vực chung. Việc dọn một căn hộ không thể thay thế kiểm tra ở cả khu dân cư, vì muỗi và vật chứa nước không dừng ở ranh giới một hộ gia đình.

Dùng thuốc xua muỗi theo nhãn sản phẩm

Quần áo dài sáng màu và thuốc xua muỗi được cấp phép giúp giảm nguy cơ bị muỗi đốt khi ở ngoài trời. Cách dùng, nhóm tuổi, vùng da được bôi và thời điểm bôi lại phải theo nhãn từng sản phẩm.

Hướng dẫn của Đài Loan nêu DEET, Picaridin và IR3535 là các hoạt chất thường có trong thuốc xua muỗi được cơ quan chức năng chấp thuận. Không dùng sản phẩm dành cho môi trường trực tiếp lên da, không bôi lên vết thương hoặc vùng quanh mắt và miệng, cũng không tự tăng lượng dùng.

Trẻ em cần có người lớn hỗ trợ theo nhãn. Người mang thai, người mắc bệnh mạn tính và người dùng thuốc dài ngày nên hỏi dược sĩ hoặc nhân viên y tế nếu chưa rõ sản phẩm có phù hợp hay không. Mùi thơm hoặc nhãn “tự nhiên” không đủ để kết luận về độ an toàn.

Tại Việt Nam thì sao

Việt Nam có mùa sốt xuất huyết thay đổi theo thời tiết và từng địa bàn, nên không thể lấy một hướng dẫn hoặc con số khảo sát ở Đài Loan để xếp hạng nguy cơ cho một phường, xã tại Việt Nam. Trang WHO Việt Nam ghi nhận các đợt mắc sốt xuất huyết thường tăng khoảng từ tháng 6 đến tháng 10, đồng thời nêu rằng phần lớn ca bệnh và tử vong tập trung ở miền trung và miền nam. Đây là thông tin nền ở cấp quốc gia, không phải dự báo cho từng tỉnh trong một tuần cụ thể.

Người ở Việt Nam nên theo dõi thông báo của Bộ Y tế, sở y tế và trung tâm kiểm soát bệnh tật tại địa phương khi cần biết tình hình nơi mình sống. WHO Việt Nam cho biết hoạt động giám sát và đáp ứng sốt xuất huyết tại Việt Nam dựa trên hướng dẫn quốc gia về giám sát và phòng chống sốt xuất huyết. Người dân không nên dùng danh sách vật chứa hoặc kết quả kiểm tra của Đài Loan như bản đồ cảnh báo cho Việt Nam.

Ở Việt Nam, các vật thường cần xem sau mưa gồm chum, lu, xô, khay, lọ hoa, lốp xe cũ, máng nước và đồ phế thải ngoài sân. Vật bỏ đi nên đổ sạch và đưa vào nơi thu gom; vật còn dùng nên đậy kín hoặc cọ rửa để không giữ nước. Nếu gặp bồn, bể hoặc đồ cồng kềnh không thể tự chuyển, người dân nên hỏi ủy ban nhân dân cấp xã, trạm y tế hoặc cơ quan vệ sinh môi trường về lịch thu gom tại địa bàn thay vì tự đổ xuống cống.

Giá màn, thuốc xua muỗi, hóa chất và dịch vụ phun không có một mức chung cho cả Việt Nam. Giá bán phụ thuộc vào hoạt chất, dạng sản phẩm, quy cách đóng gói và nơi bán; dịch vụ xử lý khu dân cư còn phụ thuộc kế hoạch của địa phương. Vì chưa có một bảng giá chính thức áp dụng toàn quốc cho các lựa chọn này, bài viết không đưa ra con số ước đoán. Khi mua, cần đọc tên hoạt chất, đối tượng sử dụng, cách dùng và cảnh báo trên nhãn; khi cần xử lý diện rộng, nên hỏi cơ quan y tế địa phương về sản phẩm và lịch triển khai.

Người từng ở Đài Loan hoặc đi qua vùng có sốt xuất huyết nên ghi lại nơi lưu trú, ngày rời đi và ngày bắt đầu sốt để nói với nhân viên y tế tại Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra bảng quy đổi trực tiếp giữa chỉ số hoặc cấp độ khảo sát của Đài Loan và mức cảnh báo tại từng tỉnh của Việt Nam. Vì vậy, việc đánh giá phải dựa trên thông báo địa phương và thăm khám, không dựa vào phép đổi cấp độ.

Giới hạn của các biện pháp tại nhà

Dọn nước đọng, cọ rửa vật chứa và tránh muỗi đốt làm giảm cơ hội muỗi sinh sản hoặc đốt người, nhưng không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm bệnh. Một gia đình cũng không kiểm soát được vật chứa ở mái nhà, khu vực chung, công trình xây dựng hoặc nhà liền kề.

Người có sốt không nên chờ đến khi hết sốt mới đánh giá lại tình trạng. Đặc biệt, khi xuất hiện đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu, thở nhanh, mệt lả hoặc bồn chồn, cần đi khám ngay. Không tự dùng thuốc theo kinh nghiệm của người khác và không xem việc không nhìn thấy muỗi trong nhà là bằng chứng loại trừ sốt xuất huyết.

Câu hỏi thường gặp

Nên kiểm tra vật chứa nước bao lâu một lần?
Hãy đưa việc kiểm tra vào lịch dọn nhà hằng tuần và kiểm tra thêm sau mưa. Vật chứa nước còn dùng cần được cọ rửa mặt trong ít nhất mỗi tuần một lần theo hướng dẫn của Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan.

Đổ nước đi có đủ không?
Không. Mặt trong vật chứa có thể còn trứng muỗi, nên cần cọ rửa; vật không dùng nên được dọn bỏ, cất khô hoặc úp theo cách không tạo chỗ lõm giữ nước.

Chỉ số hoặc số lượng muỗi có cho biết một người đã mắc bệnh không?
Không. Khảo sát vật chứa và lăng quăng chỉ mô tả điều kiện sinh sản trong phạm vi được kiểm tra. Chẩn đoán cần dựa trên triệu chứng, lịch phơi nhiễm và đánh giá của nhân viên y tế.

Người sốt sau khi đi qua vùng có dịch cần nói gì khi khám?
Hãy nói thời điểm bắt đầu sốt, nơi từng đến, thời gian ở đó và hoạt động ngoài trời. Thông tin này giúp nhân viên y tế cân nhắc các khả năng cần đánh giá.