Loãng xương thường tiến triển âm thầm trước khi xảy ra gãy xương do lực nhẹ. Không đau không loại trừ nguy cơ, còn đau lưng cũng chưa đủ để kết luận nguyên nhân. Đánh giá cần đặt tuổi, tình trạng mãn kinh, tiền sử gãy xương, thuốc đang dùng và các bệnh kèm theo cạnh kết quả đo mật độ xương.

Dấu hiệu nào cần được đánh giá sớm?

Mất xương thường không tạo ra cảm giác rõ ràng. Nhiều người chỉ biết mình có vấn đề sau một lần gãy cổ tay, hông hoặc đốt sống. Gãy đốt sống đôi khi chỉ biểu hiện bằng đau lưng, giảm chiều cao dần hoặc lưng cong hơn; cũng có trường hợp không nhận ra thời điểm gãy.

International Osteoporosis Foundation mô tả mất xương thường diễn ra từ từ và không đau. Đau lưng có nhiều nguyên nhân, vì vậy không nên xem mọi cơn đau là loãng xương. Ngược lại, không đau cũng không phải lý do để bỏ qua nguy cơ nếu từng gãy xương sau cú ngã nhẹ hoặc va chạm trong sinh hoạt.

Đau lưng dữ dội mới xuất hiện, giảm chiều cao hoặc thay đổi dáng lưng sau khi ngã nhẹ, cúi người hay bê vật cần được nhân viên y tế đánh giá. Nếu hai chân yếu hoặc tê, vùng quanh cơ quan sinh dục mất cảm giác, hay mất kiểm soát tiểu tiện và đại tiện, cần đi cấp cứu ngay. Sau khi ngã mà đau nhiều, không đứng được hoặc nghi gãy hông, không nên tự đi lại để chờ lịch khám.

Ai thuộc nhóm nguy cơ cao?

Phụ nữ sau mãn kinh, người lớn tuổi, người từng gãy xương do lực nhẹ và người dùng corticosteroid dài ngày nên chủ động hỏi về đánh giá xương. Yếu tố nguy cơ chỉ là cơ sở để trao đổi tiếp, không phải chẩn đoán.

Tuổi tăng, cân nặng thấp, cha mẹ từng gãy hông, một số bệnh mạn tính và tiền sử gãy xương đều ảnh hưởng đến cách đánh giá. Gãy xương sau khi ngã từ tư thế đứng hoặc sau va chạm nhẹ đáng được kể rõ: gãy ở đâu, xảy ra khi nào và đã điều trị ra sao. Người đang dùng corticosteroid dạng uống hoặc tiêm trong thời gian dài không nên tự dừng thuốc hay tự đổi liều.

Trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ chưa mãn kinh, nam giới dưới 50 tuổi, người lớn tuổi và người đang dùng thuốc dài ngày không được mặc định áp dụng cùng một phương pháp đánh giá. Bác sĩ sẽ cân nhắc tuổi, bệnh nền, thuốc, tiền sử gãy xương và mục đích của lần đo trước khi chỉ định kiểm tra.

Các yếu tố gợi ý nguy cơ xương gồm tuổi cao, mãn kinh, gãy xương do lực nhẹ, cân nặng thấp, tiền sử gia đình và dùng corticosteroid dài ngày (ảnh minh họa)

DXA và T-score được đọc như thế nào?

DXA là phương pháp thường dùng để đo mật độ khoáng của xương, còn T-score là một cách biểu diễn kết quả. International Osteoporosis Foundation giải thích DXA thường được dùng để đo vùng cột sống thắt lưng và hông. X-quang thông thường giúp tìm gãy xương nhưng không thay thế phép đo mật độ xương chuyên biệt.

T-score so sánh mật độ xương của người được đo với giá trị tham chiếu ở người trưởng thành trẻ khỏe mạnh, rồi biểu diễn khoảng cách bằng độ lệch chuẩn. Ở nhóm đối tượng và vị trí đo phù hợp, T-score từ -2,5 trở xuống là một tiêu chuẩn mật độ xương của loãng xương. MedlinePlus lưu ý kết quả cần được đọc cùng tuổi, giới tính, tiền sử sức khỏe và các yếu tố nguy cơ.

Ngưỡng này không được áp dụng máy móc cho mọi người. Phụ nữ chưa mãn kinh, nam giới dưới 50 tuổi và trẻ em thường cần chỉ số hoặc cách diễn giải phù hợp hơn, chẳng hạn Z-score theo quyết định của nhân viên y tế. Mật độ xương thấp không đồng nghĩa chắc chắn sẽ gãy xương, trong khi nguy cơ gãy còn phụ thuộc tiền sử gãy, tuổi, thuốc và bệnh đi kèm.

Thiết bị DXA đo vùng cột sống và hông, báo cáo hiển thị T-score và Z-score (ảnh minh họa)

Không nên chờ trong những tình huống nào?

Người chưa có đau cấp tính nhưng có nhiều yếu tố nguy cơ nên ghi lại thuốc đang dùng, lần gãy xương trước đây, thay đổi chiều cao và các báo cáo đã có rồi hỏi cơ sở khám về bước tiếp theo. Người từng gãy xương sau lực nhẹ nên sắp xếp đánh giá sớm, kể cả khi vết gãy đã được xử lý.

Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh liệt kê yếu chân, tê vùng quanh bộ phận sinh dục và thay đổi kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện là những dấu hiệu đau lưng cần trợ giúp khẩn cấp. Đau lưng kèm sốt, sụt cân không chủ ý, chấn thương mạnh hoặc đau tăng nhanh cũng cần được nhân viên y tế xem xét. Những dấu hiệu này có nhiều nguyên nhân, không tự xác nhận loãng xương.

Khám ở đâu và bao lâu đo lại?

Có thể bắt đầu từ bác sĩ gia đình, nội khoa hoặc cơ sở đã xử lý lần gãy xương. Tùy hệ thống của từng bệnh viện, người bệnh được chuyển đến chấn thương chỉnh hình, nội tiết hoặc chuyên khoa phù hợp. Khi đi khám, nên mang danh sách thuốc, báo cáo DXA cũ, thông tin về lần gãy xương và mô tả cơn đau lưng mới xuất hiện.

Không có khoảng thời gian đo lại DXA phù hợp cho tất cả mọi người. Kết quả lần trước, nguy cơ gãy xương, thuốc, bệnh nền và kế hoạch điều trị quyết định lịch theo dõi. Không nên lấy một mốc cố định trên mạng để tự đặt lịch hoặc tự kết luận rằng chưa cần khám.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, tên gọi thường gặp của tình trạng này là loãng xương. Tài liệu chuyên môn được đăng trên cổng của Bộ Y tế Việt Nam mô tả loãng xương là bệnh của hệ xương, làm giảm mật độ và độ chắc của xương, từ đó tăng nguy cơ gãy. Tài liệu cũng nêu việc dùng corticosteroid kéo dài và một số bệnh là những nguyên nhân liên quan đến loãng xương thứ phát. Đây là điểm người bệnh nên báo khi đi khám, không phải lý do để tự ngừng thuốc.

DXA không phải là tên của một gói dịch vụ đồng nhất trên toàn quốc. Một cơ sở có thể tiếp nhận người bệnh tại khoa chấn thương chỉnh hình, nội tiết, cơ xương khớp hoặc chẩn đoán hình ảnh; cơ sở khác yêu cầu khám trước rồi mới chỉ định đo. cơ sở dữ liệu công khai của Bộ Y tế có hồ sơ một thiết bị DXA dùng để đo mật độ khoáng xương, T-score, Z-score và theo dõi nguy cơ gãy. Hồ sơ thiết bị cho thấy kỹ thuật có mặt trong hệ thống y tế, nhưng không chứng minh mọi tỉnh, bệnh viện hay phòng khám đều có máy.

Vì vậy, trước khi đi, người bệnh nên gọi số tiếp nhận của bệnh viện và hỏi bốn việc: cơ sở có làm DXA vùng cột sống và hông hay không, có cần khám chuyên khoa trước không, báo giá đã gồm phí đọc kết quả chưa, và cần mang giấy tờ gì. Không nên suy ra giá từ quảng cáo của một cơ sở khác. Trong các nguồn chính thức đã kiểm tra, chúng tôi chưa thấy một mức giá thống nhất áp dụng cho mọi nơi ở Việt Nam.

Quyền thanh toán cũng cần hỏi riêng. Bộ Y tế Việt Nam cho biết danh mục dịch vụ kỹ thuật được quỹ bảo hiểm y tế chi trả gồm hơn 9.000 dịch vụ, nhưng thông tin tổng quát đó không xác nhận mọi lần đo DXA đều được thanh toán. Cần hỏi cơ sở khám về chỉ định, tuyến hoặc điều kiện áp dụng tại thời điểm đăng ký; người lao động Việt Nam đang ở Đài Loan không nên lấy quy định của Đài Loan để suy ra quyền lợi tại Việt Nam.

Người Việt Nam sống tại Đài Loan cần tách hai bối cảnh. Tại Đài Loan, Cục Sức khỏe và Phúc lợi Quốc gia thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan khuyến nghị chú ý dinh dưỡng, vận động và phòng ngã để bảo vệ xương. Tại Việt Nam, nơi làm DXA, giá và điều kiện thanh toán phải được xác nhận với cơ sở trong nước. Hai hệ thống không dùng chung một bảng giá hay một quy trình tiếp nhận.

Câu hỏi thường gặp

Không đau lưng thì có cần đo mật độ xương không?

Không đau không loại trừ nguy cơ. Quyết định đo dựa trên tuổi, mãn kinh, gãy xương do lực nhẹ, thuốc, bệnh nền và đánh giá của nhân viên y tế.

T-score bao nhiêu là loãng xương?

Ở nhóm đối tượng và vị trí đo phù hợp, T-score từ -2,5 trở xuống là một tiêu chuẩn mật độ xương của loãng xương. Người thuộc nhóm khác cần được đọc kết quả theo chỉ số phù hợp.

Dùng corticosteroid lâu ngày có cần hỏi về xương không?

Có. Hãy báo tên thuốc, thời gian dùng và bệnh đang điều trị cho bác sĩ. Không tự ngừng thuốc hoặc thay đổi liều.

Sau gãy xương nên làm gì?

Gãy xương kèm đau dữ dội, biến dạng, không chịu lực được hoặc có dấu hiệu thần kinh cần được xử trí khẩn cấp. Khi tình trạng ổn định, hãy hỏi đội ngũ điều trị về đánh giá nguy cơ gãy tiếp theo.

Loãng xương không được xác định chỉ bằng cảm giác đau hay một con số tách rời. Ghi lại tiền sử gãy xương, thuốc đang dùng và thay đổi chiều cao sẽ giúp cuộc trao đổi với nhân viên y tế cụ thể hơn. Nếu có yếu chân, tê vùng quanh bộ phận sinh dục hoặc mất kiểm soát tiểu tiện và đại tiện, hãy tìm trợ giúp khẩn cấp.