Quên chìa khóa một lần không đồng nghĩa với sa sút trí tuệ. Điều cần chú ý là trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng định hướng, phán đoán hoặc việc quen thuộc có thay đổi lặp lại và ảnh hưởng đến sinh hoạt hay không. WHO xác định sa sút trí tuệ là một hội chứng do nhiều bệnh và tổn thương khác nhau gây ra, không phải kết quả tất yếu của tuổi già.
Năm hướng thường được nhắc đến là vận động, học hỏi, giao tiếp, chăm sóc nếp sống và quản lý bệnh mạn tính. Các hướng này hỗ trợ sức khỏe tổng thể và một số yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh, nhưng không bảo đảm một người sẽ không mắc bệnh.
Khi nào thay đổi nhận thức cần được đánh giá?
Nên sắp xếp trao đổi với nhân viên y tế khi người thân liên tục quên cuộc trò chuyện mới, lặp lại câu hỏi, lạc ở nơi quen thuộc, khó tìm từ, không còn hoàn thành được công việc từng làm hoặc gặp khó khăn khi quản lý tiền bạc và lịch hẹn. Hãy ghi thời điểm bắt đầu, tần suất, ví dụ cụ thể và mức ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Nếu thay đổi xuất hiện đột ngột cùng yếu một bên người, méo miệng, nói khó, co giật, bất tỉnh, đau đầu dữ dội hoặc khó thở, cần gọi cấp cứu tại nơi người bệnh đang ở. Đây là tình huống cấp tính, không chờ theo dõi thói quen tại nhà. Một bài kiểm tra trên mạng cũng không thay thế đánh giá trực tiếp.
Thói quen 1: đưa vận động vào lịch hằng ngày
Đi bộ, làm việc nhà, đi chợ hoặc xuống xe sớm hơn một điểm dừng đều là những cách đưa vận động vào sinh hoạt. Người ít vận động nên bắt đầu ở tốc độ vẫn nói chuyện được, sau đó tăng thời gian hoặc số buổi theo sức chịu đựng.
Hoạt động đều đặn liên quan đến sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và khả năng duy trì độc lập. Đây không phải bằng chứng cho thấy đi bộ đơn lẻ ngăn được sa sút trí tuệ. Người có bệnh tim phổi, đau khớp, thăng bằng kém hoặc mới bị ngã nên hỏi nhân viên y tế trước khi bắt đầu bài tập mới.
Thói quen 2: học điều mới và duy trì hoạt động trí óc
Đọc về chủ đề mới, học nấu món ăn, chơi nhạc cụ, làm vườn, làm thủ công hoặc lập kế hoạch cho một chuyến đi đều đòi hỏi sự chú ý và học hỏi. Không cần giới hạn hoạt động trí óc vào trò chơi luyện trí nhớ hay đặt mục tiêu điểm số.
Một mục tiêu nhỏ, chẳng hạn dành thời gian vài buổi mỗi tuần để học một kỹ năng, thường dễ gắn với lịch sống hơn một kế hoạch quá nặng. Khi hoạt động khiến người tham gia thấy hứng thú, khả năng duy trì sẽ thực tế hơn. Hiện chưa đủ căn cứ để nói một trò chơi riêng lẻ ngăn được bệnh.
Thói quen 3: giữ liên hệ xã hội ổn định
Gọi điện cho người thân, đi bộ cùng hàng xóm, ăn chung một bữa hoặc tham gia lớp gần nhà đều là hình thức giao tiếp. Không cần bắt đầu bằng một cuộc tụ họp đông người; một cuộc hẹn đều đặn với một người quen cũng tạo ra nhịp sinh hoạt.
Người nghỉ hưu, sống một mình, chăm sóc người thân hoặc khó di chuyển có thể chọn cách liên lạc phù hợp với sức khỏe và sở thích. Hoạt động xã hội không phải phương pháp điều trị, và ít giao tiếp không đủ để kết luận một người sẽ mắc sa sút trí tuệ. An toàn khi đi lại và sự đồng ý của chính người tham gia cần được đặt trước số lượng hoạt động.
Thói quen 4: chăm sóc ăn uống và giấc ngủ
Không có một món ăn hay sản phẩm bổ sung nào bảo đảm phòng ngừa sa sút trí tuệ. Bữa ăn nên có rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp với tình trạng sức khỏe. Người có bệnh thận, rối loạn đường huyết, khó nuốt hoặc hạn chế ăn uống cần hỏi bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng trước khi đổi thực đơn.
Ngủ kém kéo dài, buồn ngủ ban ngày hoặc ngáy kèm những khoảng ngừng thở là lý do nên trao đổi với nhân viên y tế để tìm nguyên nhân. Bỏ thuốc lá và tránh uống rượu bia ở mức gây hại hỗ trợ sức khỏe chung. Không nên tự dùng thực phẩm chức năng để thay cho khám, điều trị hoặc thuốc đang được kê.
Thói quen 5: quản lý bệnh mạn tính và theo dõi thay đổi
Huyết áp, đường huyết, mỡ máu và các bệnh tim mạch cần được quản lý theo mục tiêu do bác sĩ và người bệnh thống nhất. Hướng dẫn giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ phiên bản thứ hai của WHO nêu quản lý bệnh lý liên quan và lối sống là các hướng cần được đưa vào chăm sóc sức khỏe. Điều đó không có nghĩa là tự hạ chỉ số càng thấp càng tốt hoặc tự ngừng thuốc.
Gia đình nên ghi lại lần thay đổi gần nhất, các thuốc đang dùng, bệnh nền và ví dụ về việc sinh hoạt bị ảnh hưởng. Khi trí nhớ, ngôn ngữ, định hướng, phán đoán hoặc khả năng hoàn thành việc quen thuộc suy giảm dần, hãy đưa người bệnh đến cơ sở khám chữa bệnh để được đánh giá. Một triệu chứng riêng lẻ không đủ để xác định nguyên nhân.
Tại Việt Nam thì sao
Tại Việt Nam, gia đình không nên lấy một mốc số lượng hoạt động, số câu trả lời đúng hay một ngưỡng được nhắc trong nghiên cứu ở Đài Loan để tự phân loại người thân. Khi thấy thay đổi, hãy ghi ngày bắt đầu, việc đã xảy ra, thuốc đang dùng và những sinh hoạt bị ảnh hưởng. Sau đó, người nhà có thể hỏi trạm y tế, phòng khám hoặc bệnh viện nơi người bệnh đang theo dõi để biết tuyến phù hợp cho bước đánh giá tiếp theo.
Tài liệu trên cổng Bộ Y tế Việt Nam mô tả sa sút trí tuệ qua các lĩnh vực như trí nhớ, định hướng, chú ý, ngôn ngữ, suy luận, phán đoán và khả năng thực hiện nhiệm vụ. Đây là cơ sở để gia đình ghi nhận thay đổi theo từng lĩnh vực thay vì chỉ nói chung rằng người thân “hay quên”. Tài liệu cũng đề cập chăm sóc người bệnh, nhưng không biến một bài hướng dẫn chung thành chẩn đoán cho từng cá nhân.
Về chăm sóc người cao tuổi, chương trình phối hợp giữa Bộ Y tế và Hội Người cao tuổi Việt Nam giai đoạn 2024–2028 đặt việc nâng cao sức khỏe người cao tuổi trong phối hợp giữa cơ quan y tế, gia đình và cộng đồng. Người dân có thể dùng tên chương trình và tên cơ quan này để hỏi cán bộ y tế hoặc tìm văn bản liên quan trên cổng chính thức, thay vì dựa vào quảng cáo dịch vụ chăm sóc không rõ nguồn.
Khả năng tiếp cận dịch vụ, nhân lực lão khoa và chi phí ở Việt Nam thay đổi theo địa phương, cơ sở và loại thăm khám. Bài viết này không đưa ra một mức giá chung vì không có căn cứ để áp dụng cho mọi tỉnh thành. Khi liên hệ, nên hỏi rõ nơi tiếp nhận người có thay đổi nhận thức, giấy tờ cần mang, thời gian chờ, phần chi phí được bảo hiểm y tế thanh toán nếu có và người nhà cần đi cùng hay không. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy một bảng giá chính thức áp dụng thống nhất cho đánh giá sa sút trí tuệ trên toàn quốc.
Người đang sống tại Đài Loan có thể cần tìm lối đi khác với người ở Việt Nam, vì hệ thống khám chữa bệnh, bảo hiểm và tên cơ sở không giống nhau. Người lao động Việt Nam tại Đài Loan nên hỏi cơ sở đang quản lý hồ sơ, bệnh viện hoặc kênh tư vấn chính thức tại nơi cư trú; không dùng hướng dẫn của Việt Nam để suy ra thủ tục ở Đài Loan. Cả hai nơi đều cần giữ lại danh sách thuốc, bệnh nền, thời điểm thay đổi và người có thể mô tả sinh hoạt hằng ngày.
Chuẩn bị gì trước khi đi khám?
- Ghi ví dụ cụ thể về trí nhớ, ngôn ngữ, định hướng, phán đoán hoặc việc quen thuộc bị thay đổi.
- Đánh dấu thời điểm bắt đầu, tần suất và tình trạng tăng dần hay xuất hiện từng đợt.
- Mang danh sách thuốc, thực phẩm chức năng, bệnh nền và kết quả khám nếu còn giữ.
- Nhờ người thường xuyên sống cùng đi cùng để mô tả những thay đổi trong sinh hoạt.
- Hỏi cơ sở y tế về bước đánh giá tiếp theo và không tự ngừng, tăng hoặc giảm thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Hay quên đồ có phải là sa sút trí tuệ không?
Không. Điều đáng chú ý là thay đổi lặp lại, tăng dần hoặc làm giảm khả năng thực hiện sinh hoạt quen thuộc. Một lần quên không đủ để kết luận.
Chơi trò luyện trí nhớ hằng ngày có ngăn được bệnh không?
Trò chơi là một hình thức hoạt động trí óc, nhưng chưa đủ căn cứ để khẳng định một trò chơi riêng lẻ phòng ngừa sa sút trí tuệ. Đọc, học kỹ năng, giao tiếp và vận động đều là những lựa chọn khác.
Có cần dùng thực phẩm bổ sung để bảo vệ não không?
Không nên xem thực phẩm bổ sung là phương pháp phòng hoặc điều trị bệnh. Nếu nghi ngờ thiếu chất hoặc đang dùng thuốc, hãy hỏi nhân viên y tế trước khi bổ sung.
Khi nào nên đi khám?
Khi trí nhớ, ngôn ngữ, định hướng, phán đoán hoặc việc quen thuộc thay đổi kéo dài, nhất là khi ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt hay an toàn. Nếu có dấu hiệu thần kinh xuất hiện đột ngột, cần tìm cấp cứu ngay tại nơi người bệnh đang ở.
- Sa sút trí tuệ không phải phần tất yếu của tuổi già và không thể tự chẩn đoán từ một lần quên.
- Vận động, học hỏi, giao tiếp, nếp sống lành mạnh và quản lý bệnh mạn tính hỗ trợ sức khỏe não bộ nhưng không bảo đảm phòng bệnh.
- Ghi lại thay đổi cụ thể và tìm đánh giá y tế khi nhận thức hoặc sinh hoạt suy giảm kéo dài.
Nguồn và tài liệu tham khảo
- Cẩm nang chẩn đoán và điều trị sa sút trí tuệ của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan (tiếng Trung)（Cơ quan Y tế Công cộng thành phố Tân Bắc）
- Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan: bốn hướng xây dựng xã hội thân thiện với người sa sút trí tuệ (tiếng Trung)（Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan）
- Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines, second edition (tiếng Anh)（Tổ chức Y tế Thế giới）
- Dementia: thông tin tổng quan của WHO (tiếng Anh)（Tổ chức Y tế Thế giới）
- Các phương pháp điều trị và chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ（Bộ Y tế Việt Nam）
- Chương trình phối hợp chăm sóc sức khỏe người cao tuổi giai đoạn 2024–2028（Bộ Y tế và Hội Người cao tuổi Việt Nam）
