Méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó hay không hiểu lời nói xuất hiện đột ngột cần được xem là tình huống cấp cứu. Tại Đài Loan, người dân cần ghi lại thời điểm khởi phát và gọi 119; tại Việt Nam, đầu số cấp cứu ngoại viện thường được dùng là 115 theo hệ thống tại địa phương. Không chờ dấu hiệu tự hết và không tự lái xe đưa người bệnh đi viện.

World Stroke Organization (WSO), tổ chức quốc tế về phòng ngừa và điều trị đột quỵ, chọn Every M1nute Counts làm chủ đề Ngày Đột quỵ thế giới năm 2026. Thông điệp này đặt trọng tâm vào nhận biết dấu hiệu và hành động sớm, không phải vào việc tự xác định loại đột quỵ hay tự dùng thuốc.

Dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay

Ba dấu hiệu FAST thường được dùng để nhận biết nhanh là méo miệng hoặc mặt mất cân đối, yếu một bên tay và lời nói khó hiểu. Chỉ một dấu hiệu xuất hiện đột ngột cũng đủ để gọi cấp cứu. Người hỗ trợ nên ghi lại lúc người bệnh còn bình thường lần cuối, không cho ăn uống nếu người bệnh lơ mơ hoặc khó nuốt, không tự cho uống thuốc và không chờ xem triệu chứng có giảm hay không.

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, cơ quan phụ trách y tế và phúc lợi tại Đài Loan, hướng dẫn ghi nhận thời điểm khởi phát và gọi 119 khi có dấu hiệu nghi đột quỵ. Số 119 và quy trình điều phối trong đoạn này chỉ áp dụng tại Đài Loan. Người đang ở Việt Nam cần gọi hệ thống cấp cứu tại nơi mình đang ở và nói rõ địa chỉ, dấu hiệu chính cùng thời điểm bắt đầu.

Thiết bị chụp hình ảnh não và dụng cụ điều trị trong phòng cấp cứu (ảnh minh họa)
Đội ngũ cấp cứu dùng hình ảnh não để phân loại tình trạng và chọn hướng xử trí (ảnh minh họa)

Every M1nute Counts: vì sao thời điểm khởi phát quan trọng

WSO mô tả chiến dịch #ActFAST năm 2026 là lời kêu gọi nhận biết dấu hiệu đột quỵ và tìm trợ giúp khẩn cấp sớm. Ngày Đột quỵ thế giới diễn ra vào ngày 29 tháng 10. Thông điệp về từng phút không có nghĩa mọi người đều nhận cùng một phương án điều trị; nó nhấn mạnh rằng đội ngũ y tế cần biết thời điểm bệnh bắt đầu để đánh giá khả năng can thiệp.

Tại Đài Loan, Cục Sức khỏe Quốc dân phối hợp với Hội Đột quỵ Đài Loan dùng câu nhắc “mỉm cười, giơ tay, nói xin chào” để người dân nhớ các dấu hiệu thường gặp. Câu nhắc này không phát hiện được mọi loại đột quỵ và không phân biệt được chảy máu não với thiếu máu não. Kết quả chụp não, bệnh sử, thuốc đang dùng và thăm khám của nhân viên y tế vẫn cần thiết.

Thống kê tử vong tại Đài Loan nói lên điều gì

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan công bố bệnh mạch máu não đứng thứ tư theo tỷ lệ tử vong trong thống kê nguyên nhân tử vong năm 2025, sau ung thư, bệnh tim và viêm phổi. Đây là thứ hạng trong thống kê tử vong toàn quốc tại Đài Loan. Con số này không phải số ca đột quỵ mới, không cho biết tỷ lệ sống sót sau một cơn đột quỵ và không dự báo nguy cơ của một cá nhân.

Một trang giáo dục sức khỏe của Bệnh viện Cựu chiến binh Đài Trung được sửa vào năm 2024 nêu nhóm dưới 45 tuổi chiếm khoảng 8% đến 10% số người bị đột quỵ được đề cập trên trang. Nguồn này không ghi rõ năm thống kê của tỷ lệ trên, vì vậy không nên dùng nó như tỷ lệ mới nhất của Đài Loan năm 2026. Tuổi trẻ không loại trừ đột quỵ, nhưng một dữ liệu giáo dục không thể thay thế thống kê giám sát dân số.

Điều trị cấp tính và giới hạn của khung thời gian

Hội Đột quỵ Đài Loan liệt kê đồng thuận năm 2026 về tenecteplase trong điều trị tiêu sợi huyết tĩnh mạch cho đột quỵ thiếu máu não cấp. Đây là tài liệu dành cho nhân viên y tế. Việc có dùng thuốc hay không còn phụ thuộc loại đột quỵ, hình ảnh não, thời điểm khởi phát, bệnh sử, thuốc đang dùng và nguy cơ chảy máu.

Đồng thuận năm 2026 đề cập khung thời gian thường dùng cho một số người bệnh đến sớm, còn tài liệu về lấy huyết khối cũng mô tả nhóm người bệnh được chọn bằng hình ảnh trong khoảng thời gian muộn hơn. Hướng dẫn lấy huyết khối của Hội Đột quỵ Đài Loan nêu rằng một số trường hợp tắc mạch lớn tuần hoàn trước có thể được đánh giá trong khoảng 6 đến 24 giờ sau khi khởi phát nếu đáp ứng tiêu chí hình ảnh. Khung giờ không phải giấy phép chờ đợi và cũng không có nghĩa người bệnh nào trong cùng một khung giờ đều phù hợp.

Người dân không nên tự quyết định thuốc tiêu sợi huyết, tự dùng aspirin hoặc yêu cầu một thuốc cụ thể khi chưa có kết quả đánh giá cấp cứu. Mục tiêu của việc gọi cấp cứu là đưa người bệnh đến nơi được chụp não và đánh giá nhanh. Người nhà nên chuẩn bị danh sách thuốc, bệnh nền, dị ứng và thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường.

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, thông tin cần nhớ trước hết là đầu số 115 thuộc hệ thống cấp cứu ngoài bệnh viện tại địa phương. Bộ Y tế Việt Nam mô tả Trung tâm cấp cứu 115 và tổ cấp cứu ngoài bệnh viện có nhiệm vụ cấp cứu người bệnh tại cộng đồng, sau đó vận chuyển đến bệnh viện để tiếp tục điều trị. Vì vậy, khi nghi đột quỵ, người gọi cần nói địa chỉ dễ tìm, số điện thoại liên hệ, tình trạng ý thức, dấu hiệu méo miệng hoặc yếu liệt và thời điểm bắt đầu. Không nên chỉ nói “bị đột quỵ” rồi ngắt máy nếu tổng đài cần hỏi thêm để điều phối.

Mạng lưới không đồng đều giữa các tỉnh, thành phố. Một thông tin của Bộ Y tế Việt Nam năm 2025 cho biết Bắc Ninh thành lập Trung tâm Cấp cứu và Vận chuyển 115, đồng thời nêu việc phát triển cấp cứu ngoại viện là một hướng đang được triển khai. Điều đó không cho phép suy ra mọi địa phương có cùng số trạm, cùng thời gian đáp ứng hoặc cùng khả năng đưa người bệnh đến đơn vị can thiệp mạch. Người dân nên ghi sẵn số bệnh viện gần nhà và hỏi trạm y tế, bệnh viện địa phương về tuyến tiếp nhận đột quỵ khi chưa có tình huống khẩn cấp.

Chi phí cũng không có một mức chung để áp cho toàn Việt Nam. Giá khám, chụp cắt lớp, xét nghiệm, vận chuyển cấp cứu và điều trị phụ thuộc bệnh viện, tỉnh thành, loại dịch vụ và quyền lợi bảo hiểm y tế. Vì chưa có đủ căn cứ để nêu một con số đại diện, bài viết không đưa giá ước tính. Với dịch vụ không khẩn cấp, người bệnh nên xem bảng giá niêm yết hoặc hỏi quầy tiếp nhận; với dấu hiệu FAST, không nên trì hoãn gọi cấp cứu để hỏi giá.

Đối với phòng ngừa, kiểm soát huyết áp là một điểm thực tế nên trao đổi với cơ sở y tế đang theo dõi người bệnh. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp đăng trên trang Cục Phòng bệnh nêu tăng huyết áp không được kiểm soát có liên quan đến biến chứng mạch máu não và tim mạch. Người đang dùng thuốc không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc theo một lần đo tại nhà; nên mang nhật ký đo, danh sách thuốc và bệnh sử đến buổi khám.

Người Việt Nam đang sống tại Đài Loan cần tách rõ hai hệ thống. Số 119, cách điều phối xe cứu thương và các nguồn của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan chỉ dùng tại Đài Loan; số 115 và thông tin về cấp cứu ngoại viện của Bộ Y tế Việt Nam không thay thế hướng dẫn của tổng đài nơi người bệnh đang ở. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh trực tiếp về tỷ lệ tử vong do đột quỵ giữa Việt Nam và Đài Loan.

Những giới hạn cần nhớ

FAST là công cụ nhớ dấu hiệu, không phải phép loại trừ đột quỵ. Dấu hiệu giảm nhanh vẫn cần được đánh giá. Thống kê tử vong không cho biết số ca mắc, còn khung giờ điều trị không thay thế chụp não và đánh giá của đội ngũ cấp cứu.

Người bệnh có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc chống đông, từng chảy máu hoặc có tình trạng đặc biệt cần cung cấp đầy đủ thông tin cho nhân viên y tế. Trẻ em, người mang thai và người có bệnh nền không nên tự áp dụng hướng xử trí của người lớn nếu chưa được bác sĩ đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

Có cần chờ đủ ba dấu hiệu FAST mới gọi cấp cứu không?
Không. Một dấu hiệu xuất hiện đột ngột cũng cần gọi cấp cứu, ghi lại thời điểm và không chờ tự hết.

Nếu triệu chứng đã giảm thì có thể ở nhà không?
Không nên tự kết luận như vậy. Dấu hiệu thoáng qua vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá vì người nhà không thể tự xác định nguyên nhân.

Tenecteplase có phù hợp với mọi người bị đột quỵ không?
Không. Đồng thuận của Hội Đột quỵ Đài Loan dành cho đội ngũ y tế đánh giá đột quỵ thiếu máu não cấp. Quyết định phụ thuộc hình ảnh não, thời điểm khởi phát và nhiều điều kiện khác.