BUN tăng riêng lẻ thường khiến người đọc nghĩ ngay đến bệnh thận, nhưng chỉ số này còn chịu ảnh hưởng của lượng nước trong cơ thể, khẩu phần đạm và xuất huyết tiêu hóa. BUN là lượng nitơ của urê trong máu, tạo ra khi cơ thể phân giải protein và được thận đào thải. Vì vậy, cần đọc BUN cùng creatinine, eGFR, albumin niệu và triệu chứng thay vì chỉ nhìn chữ cao trên phiếu.

Trên báo cáo, hãy ghi lại đơn vị, khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm, ngày lấy máu và tình trạng nhịn ăn nếu có. Nếu gần đây bị nôn, tiêu chảy, sốt, ra nhiều mồ hôi, ăn nhiều thịt hoặc dùng thuốc và sản phẩm bổ sung, hãy đưa thông tin đó vào lần trao đổi với bác sĩ. Tài liệu MedlinePlus về xét nghiệm BUN cũng nêu rằng kết quả phải được đặt trong bối cảnh đánh giá chức năng thận và bệnh sử.

Dấu hiệu cần đi cấp cứu trước khi chờ xét nghiệm lại

Phân đen như hắc ín, nôn ra máu hoặc chất nôn giống bã cà phê, choáng váng rõ, ngất hay yếu nhanh cần được đánh giá khẩn cấp. Đây là những dấu hiệu của xuất huyết tiêu hóa; không nên đợi đến lịch kiểm tra BUN tiếp theo. MedlinePlus mô tả các dấu hiệu của xuất huyết tiêu hóa, trong đó có phân sẫm màu như hắc ín và nôn ra máu. Phân đen đôi khi liên quan đến sắt, than hoạt tính hoặc thuốc chứa bismuth, nhưng cần để nhân viên y tế xác định nguyên nhân.

Đau bụng nhiều, khó thở, lú lẫn hoặc tiểu ít rõ rệt cũng cần được báo ngay khi đi khám, nhất là khi đi kèm mất nước hoặc bệnh nền. Không tự ngừng thuốc kê đơn, uống thêm thuốc lợi tiểu hoặc cố uống thật nhiều nước để làm thay đổi kết quả xét nghiệm.

BUN tăng có phải thận đang yếu không?

BUN tăng xảy ra khi thận lọc chất thải kém, nhưng cũng liên quan đến thiếu nước, khẩu phần nhiều đạm, suy tim, một số thuốc hoặc xuất huyết tiêu hóa. Khoảng tham chiếu không giống nhau giữa các phòng xét nghiệm. Vì thế, một kết quả vượt khoảng tham chiếu không tự nó là chẩn đoán và cũng không cho biết nguyên nhân.

Creatinine và eGFR giúp đánh giá khả năng lọc của thận, còn albumin niệu cho biết có protein albumin thoát ra nước tiểu hay không. Hướng dẫn KDIGO 2024 dùng eGFR, albumin niệu và nguyên nhân bệnh để phân loại nguy cơ. eGFR dưới 60 mL/phút/1,73 m² hoặc albumin niệu từ 30 mg/g trở lên cần được xem xét theo thời gian; tình trạng kéo dài ít nhất 3 tháng mới là một phần của tiêu chí bệnh thận mạn.

Cốc đựng mẫu nước tiểu trong phòng xét nghiệm, minh họa việc đánh giá thận cần có xét nghiệm nước tiểu
Đánh giá thận thường đặt xét nghiệm máu cạnh xét nghiệm nước tiểu (ảnh minh họa)

Thiếu nước hoặc ăn nhiều đạm có làm BUN tăng không?

Có. Nôn, tiêu chảy, sốt, ra nhiều mồ hôi hoặc uống ít nước làm thể tích dịch trong cơ thể giảm và khiến BUN tăng. Một bữa ăn nhiều thịt hoặc lượng đạm bổ sung cao cũng là thông tin cần báo cho bác sĩ. Không nên tự nhịn ăn, uống bù quá mức hoặc đổi khẩu phần đột ngột chỉ để làm đẹp con số trên phiếu.

Nếu lần xét nghiệm tiếp theo vẫn bất thường, hoặc creatinine tăng, eGFR giảm, albumin niệu hay protein niệu xuất hiện, hãy mang toàn bộ phiếu đến bác sĩ. Người đang mang thai, trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh thận, bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc lâu dài cần được đánh giá riêng, không áp dụng cách xử lý của người khác.

Ức gà nướng trong hộp thức ăn, minh họa nguồn đạm trong khẩu phần hằng ngày
Khẩu phần đạm gần đây là thông tin cần báo khi đọc kết quả BUN (ảnh minh họa)

Tỷ lệ BUN/Cr chỉ cung cấp thêm manh mối

Tỷ lệ BUN/Cr là phép so sánh BUN với creatinine. Tỷ lệ cao đôi khi xuất hiện khi cơ thể thiếu nước hoặc xuất huyết tiêu hóa, nhưng còn bị ảnh hưởng bởi lượng đạm, khối cơ, đơn vị đo, thuốc và nhiều bệnh khác. Nếu phiếu xét nghiệm dùng đơn vị khác nhau, không nên tự chia hai con số trước khi hỏi nhân viên y tế.

Tỷ lệ này không xác định được vị trí chảy máu và không đủ để phân biệt mất nước với bệnh thận. Clinical Methods giải thích việc đọc BUN cùng creatinine, thay vì dùng một tỷ lệ đơn độc để kết luận. Khi có phân đen, nôn ra máu hoặc chất nôn giống bã cà phê, ưu tiên là đi khám khẩn cấp chứ không tự tính lại tỷ lệ.

Chuẩn bị cho lần kiểm tra tiếp theo

Xét nghiệm BUN thường lấy máu tĩnh mạch, nhưng các xét nghiệm làm cùng đôi khi yêu cầu nhịn ăn. Hãy hỏi nơi chỉ định hoặc phòng xét nghiệm về thời gian nhịn ăn, nước được uống hay không và có cần đặt lịch hay không. Không tự ngừng thuốc kê đơn; hãy mang danh sách thuốc, thảo dược và sản phẩm bổ sung để bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra.

Trước khi đi khám, hãy ghi ngày xuất hiện nôn, tiêu chảy, sốt, tiểu ít, phù, phân đen hoặc chóng mặt. Cũng nên ghi bữa ăn nhiều đạm, lượng nước uống, rượu bia và thời điểm bắt đầu thuốc mới. Những chi tiết này giúp phân biệt một thay đổi tạm thời với kết quả cần theo dõi lâu hơn.

Tại Việt Nam thì sao

Người khám tại Việt Nam thường nhận kết quả BUN từ bệnh viện công, bệnh viện tư, phòng khám đa khoa hoặc gói khám sức khỏe của doanh nghiệp. Không có một mức giá BUN duy nhất áp dụng cho mọi cơ sở trên toàn quốc trong các nguồn đã kiểm tra. Giá còn tùy xét nghiệm được chỉ định riêng hay nằm trong gói, loại cơ sở, thời điểm thực hiện, yêu cầu trả kết quả nhanh và việc dịch vụ có thuộc phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế hay không.

Thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam về khung giá dịch vụ theo yêu cầu tại viện công cho biết giá dịch vụ phải được niêm yết công khai. Bài này cũng tách phần khám khỏi các dịch vụ chiếu, chụp, chẩn đoán, xét nghiệm và thủ thuật, nên không thể lấy giá một lượt khám để suy ra giá BUN, creatinine, eGFR hoặc albumin niệu. Trước khi đến cơ sở, hãy hỏi tên từng xét nghiệm, giá niêm yết, thời gian trả kết quả và điều kiện nhịn ăn.

Nếu dùng bảo hiểm y tế tại Việt Nam, hãy hỏi quầy tiếp nhận xem xét nghiệm được chỉ định trong quá trình khám bệnh có thuộc phạm vi thanh toán hay được tính là dịch vụ theo yêu cầu. Quyền lợi còn phụ thuộc thẻ, nơi đăng ký, tuyến khám, chỉ định chuyên môn và quy định đang áp dụng. Không nên suy ra số tiền phải trả chỉ từ tên gói “khám tổng quát”. Hãy yêu cầu phiếu chỉ định và bảng giá có tên dịch vụ cụ thể để đối chiếu.

Về mức độ sẵn có, BUN và creatinine thường được hỏi tại quầy xét nghiệm của các cơ sở có dịch vụ sinh hóa máu, nhưng chúng tôi chưa tìm thấy thống kê chính thức của Việt Nam về số cơ sở cung cấp BUN hoặc thời gian trả kết quả trên toàn quốc. Cách kiểm tra thực tế là gọi website hoặc số điện thoại của bệnh viện, hỏi “xét nghiệm ure máu hoặc BUN có thực hiện tại cơ sở không”, cần nhịn ăn ra sao và có nhận mẫu theo lịch hay không. Cần phân biệt BUN với xét nghiệm nước tiểu, albumin niệu và eGFR vì đây là các mục khác nhau.

Khi mua sản phẩm bổ sung được quảng cáo hỗ trợ thận tại Việt Nam, hãy đọc nhãn tiếng Việt, thành phần, đơn vị chịu trách nhiệm, số công bố nếu có và hướng dẫn bảo quản. Nghị định 15/2018/NĐ-CP trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ Việt Nam là văn bản quy định chi tiết một số nội dung của pháp luật về an toàn thực phẩm. Văn bản này không biến quảng cáo thành bằng chứng điều trị; không dùng sản phẩm bổ sung để thay xét nghiệm, thuốc kê đơn hoặc lịch tái khám.

Người lao động Việt Nam tại Đài Loan thường gặp tên xét nghiệm tiếng Anh hoặc tiếng Trung trên phiếu, trong khi kết quả tại Việt Nam thường dùng thuật ngữ ure máu, creatinine, eGFR và albumin niệu. Khi chuyển hồ sơ giữa hai nơi, hãy giữ bản gốc, đơn vị đo, khoảng tham chiếu và ngày lấy mẫu. Không so sánh hai con số nếu chưa xác định cùng đơn vị và cùng loại xét nghiệm.

Khi nào cần hỏi bác sĩ thận hoặc bác sĩ tiêu hóa?

Nếu BUN tăng cùng creatinine tăng, eGFR giảm, protein niệu hoặc albumin niệu bất thường, hãy đặt lịch với bác sĩ để xem xét chức năng thận. Nếu bất thường lặp lại, bác sĩ sẽ cân nhắc xét nghiệm máu, nước tiểu hoặc hình ảnh học phù hợp. Chuyên khoa tiếp theo phụ thuộc toàn bộ bệnh sử và kết quả, không do BUN riêng lẻ quyết định.

Nếu có phân đen, phân có máu, nôn ra máu, choáng hoặc yếu nhanh, hãy đến cơ sở cấp cứu. Tài liệu về phân đen của MedlinePlus ghi nhận phân như hắc ín thường liên quan đến chảy máu ở đường tiêu hóa trên, dù một số thuốc và thực phẩm cũng làm phân đổi màu. Cần để nhân viên y tế hỏi thêm và kiểm tra thay vì tự đoán từ màu phân.

Những câu hỏi thường gặp

BUN cao nhưng creatinine bình thường có nghĩa là thận không có vấn đề không?
Chưa thể kết luận. Hãy xem thêm eGFR, albumin niệu, triệu chứng, tình trạng dịch, khẩu phần đạm và xu hướng của các lần xét nghiệm.

Tỷ lệ BUN/Cr cao có xác định được xuất huyết dạ dày không?
Không. Tỷ lệ chỉ là manh mối và không cho biết vị trí chảy máu. Phân đen như hắc ín hoặc nôn ra máu cần được đánh giá khẩn cấp.

Có nên uống thật nhiều nước hoặc tự dừng thuốc trước khi xét nghiệm lại không?
Không. Hãy uống và dùng thuốc theo hướng dẫn, hỏi nơi chỉ định về việc nhịn ăn, đồng thời mang danh sách thuốc và sản phẩm bổ sung đến buổi khám.