Luigi Mangione ngày 14/8/2026 nhận hai tội danh liên bang về hành vi theo dõi dẫn đến chết người trong vụ Brian Thompson bị bắn tại Manhattan. Thompson khi đó là giám đốc điều hành hãng bảo hiểm UnitedHealthcare. Trước tòa liên bang, Mangione thừa nhận đã bắn Thompson vào sáng 4/12/2024 và Thompson đã tử vong. Lời nhận tội chấm dứt phiên tòa liên bang dự kiến diễn ra vào tháng 1/2027, nhưng vụ án cấp bang tại New York vẫn chưa khép lại.

Nhận tội không kèm thỏa thuận với công tố

Một tội danh dựa trên cáo buộc Mangione đi qua ranh giới bang để theo dõi Thompson. Tội danh còn lại liên quan đến cách ông dùng điện thoại, internet và hạ tầng giao thông giữa các bang. Mangione chọn hình thức nhận tội không kèm thỏa thuận với công tố (open plea). Công tố viên không cam kết mức án thấp hơn hoặc đưa ra nhượng bộ để đổi lấy lời nhận tội. Thẩm phán liên bang Margaret Garnett sẽ quyết định hình phạt vào ngày 18/12/2026.

Cách tính của công tố theo Hướng dẫn tuyên án liên bang đưa ra khung tham khảo từ 24 đến 30 năm tù. Khung này không ràng buộc thẩm phán. Công tố liên bang tuyên bố sẽ đề nghị tù chung thân, cũng là mức tối đa trong hồ sơ này. Bên bào chữa vẫn được trình cách tính riêng và đề nghị mức án thấp hơn.

Phòng họp có bục chủ tọa, ghế gỗ, chân dung và hai lá cờ (ảnh minh họa)

Án tử hình đã bị loại khỏi hồ sơ liên bang

Ngày 30/1/2026, thẩm phán Garnett loại hai cáo buộc từng mở đường cho công tố đề nghị án tử hình. Bà kết luận tội theo dõi không đáp ứng định nghĩa “tội phạm bạo lực” làm nền cho cáo buộc giết người bằng súng ở cấp liên bang. Phán quyết cũng loại một cáo buộc về súng. Hai tội danh theo dõi dẫn đến chết người vẫn được giữ lại; mỗi tội có mức tối đa là tù chung thân.

Garnett cho công tố liên bang thời hạn đến ngày 27/2/2026 để quyết định có kháng cáo hay không. Công tố sau đó thông báo không yêu cầu tòa cấp trên xem xét quyết định loại các cáo buộc này. Khi Mangione đổi lời khai ngày 14/8, án tử hình đã không còn là phương án tuyên phạt. Tranh chấp hiện tập trung vào mức án liên bang và số phận của vụ án bang.

Hiến pháp Mỹ cho phép hai chủ quyền cùng truy tố

Tu chính án thứ Năm của Hiến pháp Mỹ bảo vệ một người khỏi bị truy tố hai lần vì cùng một tội (double jeopardy). Trong hệ thống liên bang Mỹ, chính phủ liên bang và từng bang có nguồn quyền lực truy tố riêng. Tòa án Tối cao Mỹ tái khẳng định trong phán quyết Gamble v. United States năm 2019 rằng hai chủ quyền có thể xử lý cùng một hành vi theo luật của mỗi bên. Học thuyết “chủ quyền kép” (dual-sovereignty doctrine) vì thế không coi hai tội do hai chủ quyền đặt ra là cùng một tội theo Tu chính án thứ Năm.

Quy tắc hiến pháp liên bang chưa giải quyết toàn bộ tranh chấp tại New York. Luật của bang này bảo vệ bị cáo rộng hơn chuẩn tối thiểu của Hiến pháp Mỹ. Luật Tố tụng hình sự bang New York cấm truy tố hai lần cùng một tội. Luật cũng hạn chế các vụ truy tố riêng dựa trên cùng hành vi hoặc giao dịch hình sự. Văn bản vẫn cho phép ngoại lệ khi các tội có yếu tố khác biệt đáng kể hoặc nhằm ngăn chặn những loại thiệt hại khác nhau.

Tranh chấp tại New York nằm ở các ngoại lệ của luật bang

Bên bào chữa nộp đơn yêu cầu đình chỉ vụ án bang ngay sau khi Mangione nhận tội liên bang. Họ cho rằng hai hồ sơ cùng xuất phát từ vụ bắn Thompson nên tiếp tục truy tố sẽ vi phạm quy tắc của New York. Văn phòng Công tố quận Manhattan phản đối. Cơ quan này nói tội giết người và các tội về vũ khí có yếu tố khác với tội theo dõi liên bang. Thẩm phán bang Gregory Carro chưa phán quyết về yêu cầu đình chỉ.

Hồ sơ bang hiện vẫn được lên lịch chọn bồi thẩm đoàn vào ngày 8/9/2026, còn phiên tuyên án liên bang diễn ra ngày 18/12/2026. Mangione không nhận tội đối với cáo buộc giết người cấp độ hai, các cáo buộc về vũ khí và giấy tờ giả tại New York. Tòa bang đã bác các cáo buộc liên quan đến khủng bố vào tháng 9/2025. Đơn mới về truy tố hai lần có khả năng làm thay đổi lịch xét xử trước khi bồi thẩm đoàn được chọn.

Ba kết quả vẫn chưa được quyết định

Tòa bang trước hết phải xác định những ngoại lệ của luật New York có áp dụng cho hai nhóm tội danh hay không. Quyết định của Carro còn có khả năng bị kháng cáo, nên tranh chấp chưa chắc kết thúc ở cấp xét xử hiện tại. Tại tòa liên bang, khung 24-30 năm không bảo đảm Mangione sẽ nhận mức án trong khoảng này. Cách chấp hành giữa hai bản án chỉ đặt ra nếu vụ án bang tiếp tục và có bản án kết tội.

Độc giả tại Việt Nam cần phân biệt “cùng một hành vi” với “cùng một tội” trong cách giải thích của tòa án Mỹ. Một vụ nổ súng duy nhất vẫn dẫn tới các tội danh do hai chủ quyền khác nhau đặt ra. Cơ chế liên bang và bang của Mỹ không áp dụng trực tiếp cho tố tụng tại Việt Nam. Vụ Mangione vì thế cung cấp một ví dụ về luật Mỹ, không phải căn cứ để dự đoán kết quả của một hồ sơ tại Việt Nam.