Ngày 15/8/2026, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi cùng ba thành viên khác của nội các viếng đền Yasukuni ở Tokyo. Bộ trưởng An ninh Kinh tế Kimi Onoda nằm trong nhóm này. Đây là ngày Nhật Bản kỷ niệm 81 năm tuyên bố đầu hàng trong Thế chiến II. Chuyến viếng lập tức trở thành vấn đề ngoại giao với Trung Quốc và Hàn Quốc.

Thủ tướng Sanae Takaichi không đến Yasukuni mà dự lễ tưởng niệm quốc gia tại Nippon Budokan gần đó. Tổng thư ký Đảng Dân chủ Tự do (LDP) Shunichi Suzuki cho biết ông cầu nguyện thay Takaichi. Ông mang khoản tiền bà đóng bằng tiền riêng với tư cách chủ tịch đảng. Số tiền không được công bố. Sau chuyến viếng, Koizumi nói ông tái khẳng định quyết tâm từ bỏ chiến tranh và tiếp tục thực hiện trách nhiệm hậu chiến của Nhật Bản.

Quần thể đền Yasukuni giữa cây xanh tại quận Chiyoda, Tokyo
Đền Yasukuni nằm tại quận Chiyoda ở Tokyo. Ảnh: Myzw, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.

Yasukuni thờ ai và vì sao 14 cái tên gây tranh cãi

Yasukuni là một đền Thần đạo (Shinto) và nơi tưởng niệm ở trung tâm Tokyo; đây không phải nghĩa trang. AP cho biết những người được tưởng niệm được thờ dưới dạng kami (linh thể thiêng trong Thần đạo), không phải bằng mộ hoặc hài cốt. Danh sách gồm binh sĩ, nhân viên dân sự, phụ nữ làm công tác cứu trợ và học sinh được huy động cho sản xuất thời chiến. Một số thân nhân coi ngôi đền là nơi tưởng nhớ người nhà không còn hài cốt để mai táng.

Trang chính thức của đền ghi hơn 2.466.000 linh thể được thờ, thuộc các cuộc chiến và xung đột từ năm 1853. Trang này liệt kê cả người Đài Loan và người Triều Tiên chết khi phục vụ Nhật Bản. Ngôi đền nói mọi linh thể đều được thờ như nhau, bất kể cấp bậc hoặc địa vị. Đây là phần tự mô tả của Yasukuni, không phải đánh giá độc lập về trách nhiệm lịch sử.

Điểm gây tranh cãi lớn nhất là 14 người bị kết án tội phạm chiến tranh hạng A sau Thế chiến II. Khái niệm hạng A gắn với tội ác chống hòa bình, tức vai trò lập kế hoạch và tiến hành chiến tranh. AP cho biết nhóm này được bí mật đưa vào danh sách thờ năm 1978. Yasukuni thờ các linh thể như nhau. Vì thế, Bắc Kinh và Seoul xem chuyến viếng của quan chức là dấu hiệu Nhật Bản chưa phản tỉnh đầy đủ về thời kỳ chiến tranh.

Tiền lễ tư nhân và ranh giới giữa nhà nước với tôn giáo

Yasukuni trở thành pháp nhân tôn giáo tư nhân sau Thế chiến II. Vì người đến viếng đồng thời giữ chức vụ công, danh nghĩa tham dự và nguồn tiền thường được xem xét riêng trong tranh luận tại Nhật Bản. Phán quyết năm 1997 của Tòa án Tối cao Nhật Bản xem xét khoản chi ngân sách tỉnh Ehime cho nghi lễ tại các pháp nhân tôn giáo. Tòa kết luận khoản chi trong vụ án đã vượt giới hạn hiến pháp. Tòa xem xét mục đích, tác động và mức độ gắn kết với tôn giáo, thay vì coi mọi liên hệ giữa chính quyền và tôn giáo đều bị cấm.

Khoản Takaichi gửi được mô tả là tamagushi-ryo (tiền dâng trong nghi lễ Thần đạo) và lấy từ tiền riêng. Dữ kiện này khác với khoản chi ngân sách công mà Tòa án Tối cao xem xét năm 1997. Bản tin AP không dẫn lời Takaichi giải thích quyết định vắng mặt. Vì vậy, chưa có căn cứ để kết luận bà tránh đến đền do quan hệ đối ngoại hay tranh luận hiến pháp.

Trung Quốc và Hàn Quốc phản đối, Seoul vẫn nói tới hợp tác

AP dẫn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho rằng các chính trị gia Nhật Bản muốn đảo ngược phán quyết đối với tội phạm chiến tranh. Cơ quan này cáo buộc họ che đậy tội ác và mở đường cho quân sự hóa. Bắc Kinh yêu cầu Nhật Bản nhìn lại lịch sử nghiêm túc và cắt đứt với chủ nghĩa quân phiệt. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc gọi các chuyến viếng và lễ vật là hành động lỗi thời, phớt lờ lịch sử. Seoul yêu cầu lãnh đạo Nhật Bản đối diện quá khứ và thể hiện sự hối lỗi.

Cùng ngày, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung phát biểu nhân kỷ niệm 81 năm chấm dứt ách cai trị của Nhật Bản trên bán đảo Triều Tiên. Ông nhấn mạnh ngoại giao thực dụng và nói hợp tác Hàn Quốc - Nhật Bản quan trọng hơn bao giờ hết. Phát biểu này không rút lại phản đối của Bộ Ngoại giao Hàn Quốc đối với Yasukuni. Hai thông điệp cho thấy tranh cãi lịch sử và nhu cầu hợp tác song phương cùng tồn tại trong chính sách của Seoul.

Vì sao tranh cãi trở lại vào ngày 15/8

Ngày 15/8 mang những lớp ký ức khác nhau tại Đông Á. Nhật Bản tưởng niệm ngày tuyên bố đầu hàng, còn Hàn Quốc kỷ niệm ngày chấm dứt thời kỳ thuộc địa của Nhật Bản. Với một số gia đình Nhật Bản, Yasukuni là nơi tưởng nhớ người thân chết trong chiến tranh. Với Trung Quốc và Hàn Quốc, việc Yasukuni thờ 14 tội phạm chiến tranh khiến chuyến viếng của quan chức vượt khỏi phạm vi nghi lễ cá nhân.

Hoàng đế Hirohito không trở lại Yasukuni sau khi 14 tội phạm chiến tranh được đưa vào danh sách thờ. Hai người kế vị ông cũng không trực tiếp viếng đền khi giữ ngôi. Các bộ trưởng và nghị sĩ Nhật Bản vẫn thường đến vào dịp 15/8 hoặc gửi lễ vật. Phản ứng ngoại giao vì thế lặp lại theo từng sự kiện, nhưng câu chữ và mức độ phản đối thay đổi theo quan hệ giữa các nước. Bài viết này chỉ phản ánh thông tin và phản ứng được công bố đến ngày 15/8/2026.

Những thông tin chưa được công bố đầy đủ

AP nêu tổng cộng bốn thành viên nội các đã viếng đền nhưng không liệt kê đủ danh tính trong phần nội dung truy cập được. Bài viết chỉ nêu Koizumi và Onoda, hai người được xác nhận trong các nguồn hiện có. Tính đến thời điểm hoàn tất bài viết, chúng tôi chưa tìm thấy toàn văn hai phản ứng trên trang chính thức. Vì thế, nội dung phản ứng của Bộ Ngoại giao Trung Quốc và Hàn Quốc được dẫn lại theo AP. Số tiền Takaichi gửi cùng lý do bà không trực tiếp đến đền cũng chưa được công bố.