Trong mùa cúm 2025-2026 tại Đài Loan, 1.329 ca bệnh nặng và 253 ca tử vong đã được ghi nhận; 82,8% ca bệnh nặng có bệnh mạn tính và 68,6% chưa tiêm vắc xin mùa đó. Đây là số liệu giám sát của Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan (CDC Đài Loan), cơ quan phụ trách theo dõi bệnh truyền nhiễm và chính sách tiêm chủng tại Đài Loan.

Tiểu đường, bệnh tim, bệnh thận và suy giảm miễn dịch không khiến mọi người dùng chung một lịch tiêm. Mỗi trường hợp còn phụ thuộc vào loại vắc xin, thuốc đang dùng, tuổi, tình trạng cấp tính và nơi cư trú. Bài viết tách quy định tại Đài Loan khỏi thông tin cần kiểm tra ở Việt Nam.

Dấu hiệu cần khám ngay khi đang mắc cúm hoặc sau tiêm

Người có bệnh mạn tính không nên chỉ theo dõi tại nhà khi khó thở, đau hoặc tức ngực, tím môi, lơ mơ, ngất, co giật, mất nước rõ, hoặc sốt và ho giảm rồi trở nặng trở lại. Người đang hóa trị, ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc lọc máu cần liên hệ cơ sở điều trị sớm khi xuất hiện triệu chứng hô hấp, vì nguy cơ diễn tiến nặng không giống người khỏe mạnh.

Sau tiêm, phản ứng đau tại chỗ hoặc sốt nhẹ thường được theo dõi theo hướng dẫn của điểm tiêm. Khó thở, sưng mặt hoặc họng, phát ban toàn thân, chóng mặt dữ dội hay ngất cần được nhân viên y tế đánh giá ngay. Người đang sốt hoặc mắc bệnh cấp tính từ vừa đến nặng nên báo cho cơ sở tiêm trước khi quyết định hoãn hay tiêm.

Vì sao bệnh mạn tính làm cúm nguy hiểm hơn

CDC Hoa Kỳ ghi nhận cúm khiến đường huyết ở người tiểu đường khó kiểm soát hơn, kể cả khi người bệnh ăn uống kém. Ở người có bệnh tim, nhiễm cúm liên quan với nguy cơ biến cố tim mạch tăng trong thời gian ngắn sau nhiễm. Những dữ liệu này giải thích vì sao nhóm bệnh nền được ưu tiên phòng cúm, nhưng không dùng để dự đoán chính xác diễn tiến của một cá nhân.

Nhân viên y tế tiêm vắc xin vào cánh tay cho một người (ảnh minh họa)

Điều kiện tiêm cúm miễn phí tại Đài Loan

CDC Đài Loan xếp người có tiểu đường, bệnh gan mạn, bệnh tim mạch không kể tăng huyết áp đơn thuần, bệnh phổi mạn, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch vào nhóm bệnh mạn tính nguy cơ cao; BMI từ 30 cũng là một điều kiện riêng. Hồ sơ khám ngoại trú hoặc nội trú đủ làm căn cứ. Nếu chưa thấy hồ sơ, bác sĩ đánh giá dựa trên hỏi bệnh và tình trạng hiện tại.

Người chỉ bị tăng huyết áp không tự động thuộc nhóm bệnh tim mạch trong tiêu chí này. Người đi tiêm nên mang thẻ bảo hiểm y tế, danh sách thuốc hoặc vỏ thuốc đang dùng. Hướng dẫn gửi nhân viên y tế của CDC Đài Loan cho phép đối chiếu bệnh án, toa thuốc mạn tính, túi thuốc và dữ liệu khám trong hệ thống bảo hiểm y tế; không bắt buộc người bệnh tự chuẩn bị một giấy chẩn đoán riêng.

Tiểu đường, bệnh tim và bệnh thận nên rà soát những vắc xin nào

Vắc xin cúm thường là điểm bắt đầu vì bệnh cúm dễ làm mất cân bằng đường huyết, hô hấp và tuần hoàn. Người tiểu đường không nên tự suy ra rằng vắc xin sẽ thay thế kiểm soát bệnh nền. Người có bệnh tim cần trao đổi về tiền sử nhập viện, thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu trước khi tiêm.

CDC Hoa Kỳ dẫn các nghiên cứu cho thấy người tiểu đường có nguy cơ nhập viện do cúm và tiêm cúm giúp giảm một phần nguy cơ này. Con số trong nghiên cứu không phải mức bảo vệ cố định cho từng người. Với bệnh thận mạn, lọc máu hoặc ghép thận, Hội Thận học Đài Loan công bố hướng dẫn riêng về cúm, COVID-19, phế cầu, zona, RSV và viêm gan B; lịch cụ thể cần ghép với thời điểm lọc máu, ghép tạng và thuốc chống thải ghép.

Tại Đài Loan, người từ 19 đến 64 tuổi chỉ có tiểu đường, bệnh tim hoặc bệnh thận không tự động được ngân sách chi trả vắc xin phế cầu. Thông báo của CDC Đài Loan nêu nhóm miễn phí theo tuổi, dân tộc bản địa và một số tình trạng suy giảm miễn dịch; từ ngày 10 tháng 8 năm 2026 chương trình dùng PCV20 hoặc PCV21 theo lịch một liều cho nhóm đủ điều kiện. Người muốn tiêm ngoài diện chi trả cần hỏi cơ sở về loại vắc xin, số liều và chi phí trước khi đặt lịch.

Bài về vắc xin phế cầu tại Đài Loan trình bày riêng các nhóm tuổi và điều kiện ngân sách. Không nên lấy lịch phế cầu của Đài Loan áp dụng cho người đang ở Việt Nam.

Người suy giảm miễn dịch cần tính cả loại vắc xin và thời điểm

Hóa trị, ghép tạng, thuốc sinh học và một số phác đồ corticoid làm thay đổi đáp ứng miễn dịch. CDC Hoa Kỳ khuyến cáo người suy giảm miễn dịch nặng tránh vắc xin sống giảm độc lực, trong đó có vắc xin cúm dạng xịt mũi, MMR và thủy đậu. Vắc xin cúm dạng tiêm là vắc xin bất hoạt, nhưng thời điểm tiêm vẫn cần bác sĩ điều trị sắp xếp.

Các vắc xin cần đáp ứng miễn dịch đầy đủ thường được cân nhắc trước khi bắt đầu điều trị ức chế miễn dịch. Khi liệu trình đã bắt đầu, bác sĩ sẽ xem xét loại thuốc, mức độ suy giảm miễn dịch và nguy cơ phơi nhiễm. Không tự ngừng thuốc để đi tiêm. Người ghép tạng hoặc chuẩn bị ghép tạng cần đưa toàn bộ lịch điều trị cho nhóm ghép tạng và điểm tiêm cùng xem.

Vắc xin không sống vẫn có thể được chỉ định trong một số giai đoạn điều trị, nhưng đáp ứng miễn dịch có thể thấp hơn. CDC Đài Loan cũng nêu vắc xin cúm tiêm là lựa chọn khác với dạng xịt mũi trong nhóm không dùng vắc xin sống. Người sống cùng nhà nên cập nhật tiêm chủng theo tư vấn của cơ sở y tế để giảm nguồn lây trong gia đình.

Ống nghe đặt trên áo blouse trắng trong phòng khám (ảnh minh họa)

Tại Việt Nam thì sao

Thông tin của Đài Loan không xác định lịch tiêm, giá hoặc quyền lợi tại Việt Nam. Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương mô tả người mắc bệnh mạn tính về tim, phổi, thận, bệnh chuyển hóa hoặc suy giảm miễn dịch là nhóm có nguy cơ cúm diễn tiến nặng hơn. Vì vậy, người đang điều trị tiểu đường, tim mạch, bệnh thận hoặc bệnh phổi tại Việt Nam nên bắt đầu bằng việc hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh nền, thay vì chỉ đối chiếu tuổi với lịch của Đài Loan.

Bộ Y tế Việt Nam cũng liệt kê bệnh tim, bệnh phổi, đái tháo đường, HIV/AIDS, thai kỳ và tuổi cao trong các nhóm dễ gặp biến chứng cúm. Đây là thông tin về nguy cơ và phòng bệnh, không phải một bảng giá hay cam kết cấp vắc xin miễn phí cho mọi người trưởng thành mắc bệnh mạn tính.

Về chương trình công, Nghị quyết 104/NQ-CP của Chính phủ Việt Nam đặt lộ trình đưa thêm vắc xin vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2021-2030, trong đó có phế cầu và cúm mùa theo từng mốc. Lộ trình này không đồng nghĩa người lớn có tiểu đường hoặc bệnh tim được tiêm miễn phí tại mọi tỉnh. Đối tượng, địa bàn, thời điểm triển khai và nguồn vắc xin phải được cơ quan y tế công bố cho từng chương trình.

Khi hỏi một điểm tiêm tại Việt Nam, nên hỏi bốn việc: vắc xin cúm hoặc phế cầu đang có là loại nào; lịch và số liều dành cho người có bệnh nền; tổng chi phí gồm phí tiêm và phí khám; hồ sơ cần mang theo gồm đơn thuốc, sổ khám hoặc giấy tờ ghép tạng. Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương giải thích rằng đáp ứng và phản ứng sau tiêm khác nhau giữa từng người. Người tiêm nên kiểm tra thông tin trên website của Bộ Y tế, cơ quan y tế địa phương hoặc trực tiếp với cơ sở đã công bố đủ điều kiện tiêm chủng; không dùng bảng giá truyền miệng.

Những câu hỏi nên chuẩn bị trước khi tiêm

Người có bệnh mạn tính nên báo cho bác sĩ nếu đang sốt, mắc bệnh cấp tính, từng phản ứng nặng với vắc xin, đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Người dùng aspirin, warfarin hoặc clopidogrel không tự ý ngừng thuốc; nhân viên y tế sẽ cân nhắc kỹ thuật tiêm và thời gian ép tại chỗ khi phù hợp.

Cũng cần mang thông tin về thuốc ức chế miễn dịch, ngày bắt đầu hóa trị hoặc xạ trị, lịch lọc máu, dự kiến ghép tạng và tiền sử hội chứng Guillain-Barré sau tiêm cúm. CDC Đài Loan yêu cầu đánh giá người từng có phản ứng dị ứng nặng hoặc hội chứng Guillain-Barré sau mũi cúm trước; đây là bước hỏi bệnh, không phải lý do để mọi người tự kết luận rằng mình không được tiêm.

Vắc xin cúm và COVID-19 đôi khi được tiêm trong cùng một lần đến cơ sở y tế, nhưng lịch và vị trí tiêm do nhân viên y tế quyết định. Hướng dẫn mùa thu đông của CDC Đài Loan nêu việc tiêm đồng thời hai vắc xin theo chương trình. Người bệnh nên đem lịch tiêm cũ để tránh lặp hoặc bỏ sót liều.

Câu hỏi thường gặp

Người tiểu đường có nên tiêm vắc xin cúm không?
Người tiểu đường thuộc nhóm có nguy cơ biến chứng cúm cao hơn. Lịch tiêm và loại vắc xin cần được cơ sở y tế đối chiếu với tuổi, bệnh nền và thuốc đang dùng.

Tăng huyết áp đơn thuần có được tiêm cúm miễn phí tại Đài Loan không?
Tăng huyết áp đơn thuần không nằm trong tiêu chí bệnh tim mạch nguy cơ cao của chương trình. Các điều kiện khác như BMI từ 30 vẫn cần được bác sĩ kiểm tra.

Người 50 tuổi mắc tiểu đường có được tiêm phế cầu miễn phí tại Đài Loan không?
Không tự động. Người từ 19 đến 64 tuổi chỉ có tiểu đường, bệnh tim hoặc bệnh thận cần kiểm tra thêm điều kiện suy giảm miễn dịch, tuổi hoặc nhóm chương trình khác.

Đang hóa trị có được tiêm vắc xin không?
Không tự quyết định theo tên bệnh. Vắc xin sống giảm độc lực thường không dùng cho người suy giảm miễn dịch nặng; vắc xin cúm dạng tiêm và thời điểm tiêm cần được bác sĩ điều trị sắp xếp.

Ở Việt Nam có lịch miễn phí giống Đài Loan không?
Chưa có căn cứ trong các nguồn đã kiểm tra để khẳng định một lịch miễn phí toàn quốc cho người trưởng thành mắc bệnh mạn tính. Hãy kiểm tra thông báo của Bộ Y tế, cơ quan y tế địa phương và cơ sở tiêm đã được công bố.