Viêm mũi dị ứng hay cảm lạnh: khi nào cần khám và dùng thuốc ra sao

Hắt hơi liên tục sau khi thức dậy, sổ mũi trong và nghẹt mũi lặp lại nhiều ngày thường bị gọi chung là cảm lạnh. Mẫu triệu chứng này cũng phù hợp với viêm mũi dị ứng, khi hệ miễn dịch phản ứng với mạt bụi nhà, gián, lông thú, nấm mốc hoặc phấn hoa. Khí hậu ấm ẩm tại Đài Loan tạo điều kiện cho mạt bụi nhà, nhưng dị nguyên và cách tiếp cận dịch vụ y tế ở Việt Nam cần được xem riêng.

Phân biệt hai tình trạng giúp tránh tự dùng thuốc kéo dài. Cảm lạnh thường do virus và tự cải thiện sau khoảng một tuần, còn viêm mũi dị ứng lặp lại khi gặp dị nguyên. Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan mô tả viêm mũi dị ứng qua phản ứng miễn dịch có IgE đặc hiệu, các triệu chứng ở mũi và những bệnh đi kèm cần được kiểm tra.

Dấu hiệu cần khám sớm hoặc cấp cứu

Khó thở, khò khè, sưng môi hoặc lưỡi, cảm giác nghẹn họng, choáng váng, lơ mơ hay tụt huyết áp sau khi tiếp xúc tác nhân dị ứng cần được đánh giá cấp cứu. Cổng thông tin vncdc.gov.vn ghi nhận các biểu hiện khó thở, tụt huyết áp và sốc phản vệ trong phản ứng dị ứng nặng. Không nên chờ thuốc xịt mũi làm giảm một tình trạng có dấu hiệu ảnh hưởng đến hô hấp hoặc ý thức.

Với triệu chứng ở mũi, cần đặt lịch khám khi nghẹt mũi hoặc chảy mũi kéo dài, tái phát nhiều đợt, làm gián đoạn giấc ngủ, gây mệt ban ngày hoặc đi kèm ho đêm, khò khè. Trẻ có triệu chứng kéo dài nên được đưa đến cơ sở có chuyên khoa tai mũi họng hoặc dị ứng miễn dịch. Viêm mũi dị ứng thường đi cùng viêm kết mạc, hen, viêm xoang, rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề ở tai giữa.

Viêm mũi dị ứng khác cảm lạnh ở điểm nào

Viêm mũi dị ứng xuất hiện khi dị nguyên kích hoạt kháng thể IgE và các chất trung gian gây viêm ở niêm mạc mũi. Hắt hơi thành tràng, ngứa mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt và dịch mũi trong thường đi cùng nhau. Triệu chứng lặp lại vào một mùa, trong một căn phòng hoặc sau khi dọn dẹp gợi ý mối liên quan với môi trường.

Cảm lạnh là nhiễm virus đường hô hấp. Bệnh thường khởi phát nhanh, thường kèm đau họng, mệt và đôi khi sốt, sau đó giảm dần trong khoảng một tuần. Ngứa mắt và ngứa mũi nổi bật hơn ở viêm mũi dị ứng, còn dịch mũi trong không tự nó xác định nguyên nhân. Tài liệu của Khoa Tai Mũi Họng Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan liệt kê chảy mũi hoặc dịch chảy xuống họng, nghẹt mũi, hắt hơi và ngứa mũi là nhóm triệu chứng điển hình.

Chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử và khám. Khi cần, bác sĩ chỉ định xét nghiệm kháng thể dị nguyên hoặc theo dõi đáp ứng điều trị để điều chỉnh nhận định. Người bệnh không nên lấy số lần hắt hơi hoặc màu dịch mũi làm căn cứ duy nhất để tự kết luận.

Dị nguyên và môi trường sống

Mạt bụi nhà thường trú trong nệm, gối, thảm và đồ chơi bằng vải. Gián, lông thú, nấm mốc và phấn hoa cũng nằm trong nhóm dị nguyên thường gặp. Khí hậu ấm ẩm tại Đài Loan khiến kiểm soát phòng ngủ, thông gió và độ ẩm được nhắc đến thường xuyên trong hướng dẫn dành cho người bệnh.

Giảm bụi tích tụ, giặt chăn gối đều đặn, xử lý vùng ẩm mốc và hạn chế đồ vải khó vệ sinh là những biện pháp quản lý môi trường. Hiệu quả không giống nhau ở mọi người, vì dị nguyên gây triệu chứng cần được xác định trước khi lập kế hoạch. Bài hướng dẫn về nhà ẩm sau ngập tại Đài Loan trình bày thêm cách kiểm soát nấm mốc, mạt bụi và độ ẩm.

Cổng thông tin Bộ Y tế Việt Nam nêu việc giảm mạt bụi nhà bằng cách giữ phòng ngủ sạch, giảm đồ giữ bụi và kiểm soát ẩm là một phần của chăm sóc môi trường. Những biện pháp này hỗ trợ giảm phơi nhiễm, nhưng không thay cho đánh giá nguyên nhân và điều trị khi triệu chứng kéo dài.

Thuốc kháng histamine và thuốc xịt corticoid

Thuốc kháng histamine ngăn tác động của histamine nên thường làm giảm hắt hơi, chảy mũi và ngứa. Tác động lên nghẹt mũi hạn chế hơn. Một số thuốc gây buồn ngủ, mệt, khô miệng hoặc khó tiểu, vì vậy người bệnh cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, nhất là khi lái xe, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc khác.

Thuốc xịt corticoid tác động tại niêm mạc mũi và được dùng để kiểm soát viêm. Khoa Dược Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan cho biết thuốc xịt corticoid có liều thấp, tác động tại chỗ và thường cần dùng đều trong 2 đến 3 tuần mới đạt hiệu quả tối đa. Vì vậy, việc không thấy thay đổi ngay sau vài lần xịt không đủ để kết luận thuốc không phù hợp.

Thuốc xịt vẫn cần kỹ thuật đúng và chỉ định phù hợp. Đầu xịt nên hướng về phía thành ngoài của hốc mũi thay vì vách ngăn, còn thời gian dùng phụ thuộc tuổi, mức độ bệnh, bệnh đi kèm và loại thuốc. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc người đang dùng thuốc dài ngày cần trao đổi riêng với nhân viên y tế. Bài viết không đưa liều hay tên thương mại.

Khi nào cân nhắc điều trị miễn dịch

Điều trị miễn dịch dưới da hoặc dưới lưỡi đưa một lượng dị nguyên đã được chuẩn hóa vào cơ thể theo lịch do cơ sở chuyên môn theo dõi. Phương pháp này thường chỉ được cân nhắc khi tránh dị nguyên và thuốc chưa kiểm soát tốt triệu chứng, hoặc khi người bệnh cần đánh giá một chiến lược dài hạn. Liệu trình kéo dài và không phù hợp để tự thực hiện theo hướng dẫn trên mạng.

Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan đặt tránh dị nguyên, điều trị bằng thuốc và điều trị miễn dịch dưới da hoặc dưới lưỡi trong cùng một khung xử trí. Bác sĩ sẽ cân nhắc mức độ ảnh hưởng đến ngủ, học tập hoặc công việc, bệnh đi kèm và khả năng theo dõi trước khi chọn hướng điều trị.

Tại Việt Nam thì sao

Người đang sống ở Việt Nam nên bắt đầu từ cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có chuyên khoa tai mũi họng. Cổng Dịch vụ công Quốc gia liệt kê phòng khám chuyên khoa tai mũi họng trong nhóm hình thức cơ sở khám chữa bệnh. Danh mục trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia là điểm tra cứu công khai về các hình thức tổ chức cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Người bệnh nên kiểm tra tên cơ sở, địa chỉ, phạm vi chuyên môn và giấy phép hoạt động trên kênh của cơ quan quản lý trước khi đặt lịch, thay vì chỉ dựa vào quảng cáo hoặc lời giới thiệu trên mạng.

Về quy định, Cổng Dịch vụ công Quốc gia giải thích Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 cấm hành nghề không có chứng chỉ hoặc cung cấp dịch vụ tại cơ sở không có giấy phép hoạt động, trừ trường hợp cấp cứu. Thông tin này có ý nghĩa khi người bệnh tìm nơi khám dị ứng, nội soi hoặc xét nghiệm liên quan. Một cơ sở có quảng cáo dịch vụ không mặc nhiên chứng minh rằng dịch vụ đó phù hợp với mọi người hoặc mọi trường hợp nghẹt mũi.

Giá khám và xét nghiệm tại Việt Nam không nên được suy ra từ một bảng giá chung trên mạng. Chi phí phụ thuộc cơ sở, hình thức khám, xét nghiệm được chỉ định và việc người bệnh sử dụng bảo hiểm y tế theo điều kiện cụ thể. Trước khi đi, người bệnh nên gọi bộ phận tiếp nhận của cơ sở để hỏi giá khám ban đầu, danh mục xét nghiệm dị nguyên nếu có, thời gian trả kết quả và giấy tờ cần mang theo. Nếu cơ sở không công bố rõ các khoản thu hoặc phạm vi chuyên môn, nên yêu cầu giải thích trước khi thực hiện.

Nguồn thông tin y tế tại Việt Nam cũng có mức độ khác nhau. Cổng thông tin vncdc.gov.vn mô tả viêm mũi dị ứng với các biểu hiện ngứa mũi, hắt hơi, nghẹt mũi, chảy nước mũi và ảnh hưởng giấc ngủ. Đây là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải kết quả khám của từng người. Người đọc nên đối chiếu hướng dẫn về thuốc với bác sĩ hoặc dược sĩ có giấy phép, đặc biệt khi triệu chứng xuất hiện ở trẻ nhỏ, người mang thai, người mắc hen hoặc người đang dùng thuốc lâu dài.

Các dịch vụ điều trị cũng không có cùng mức độ sẵn có ở mọi tỉnh, thành phố. Khám tai mũi họng thường dễ tìm hơn xét nghiệm dị nguyên chuyên sâu hoặc điều trị miễn dịch. Người ở ngoài đô thị lớn nên hỏi bệnh viện tỉnh, cơ sở chuyên khoa được cấp phép hoặc cơ quan y tế địa phương về nơi có dịch vụ phù hợp. Không nên mua thuốc xịt corticoid, thuốc giảm nghẹt mũi hoặc sản phẩm được quảng cáo là chữa dứt điểm qua kênh không rõ giấy phép. Nguồn chính thức của Bộ Y tế và Cổng Dịch vụ công Quốc gia giúp kiểm tra tên cơ sở, thủ tục và phạm vi dịch vụ trước khi đi khám.

Tại Việt Nam, thay đổi thời tiết, bụi, nấm mốc và chất lượng không khí dễ làm người bệnh nhận thấy triệu chứng theo từng mùa hoặc từng khu vực. Tuy nhiên, không có cơ sở để lấy một mô tả chung làm chẩn đoán cho mọi người. Ghi lại thời điểm hắt hơi, nơi xuất hiện triệu chứng, tình trạng ngứa mắt, sốt, khò khè và các thuốc đã dùng sẽ giúp bác sĩ phân biệt viêm mũi dị ứng với cảm lạnh, viêm xoang hoặc bệnh đường hô hấp khác.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt cảm lạnh và viêm mũi dị ứng?
Viêm mũi dị ứng thường lặp lại, gây ngứa mũi hoặc mắt, dịch mũi trong và giảm khi rời dị nguyên. Cảm lạnh do virus thường khởi phát nhanh và giảm dần sau khoảng một tuần. Chỉ bác sĩ mới xác định khi triệu chứng kéo dài hoặc không điển hình.

Dị nguyên thường gặp là gì?
Mạt bụi nhà, gián, lông thú, nấm mốc và phấn hoa là những dị nguyên thường được nhắc đến. Mỗi người nhạy với tác nhân khác nhau, nên không nên loại bỏ toàn bộ vật dụng trong nhà khi chưa biết nguyên nhân.

Thuốc xịt corticoid có đáng lo không?
Thuốc xịt có tác động tại chỗ và liều thấp hơn thuốc corticoid toàn thân, nhưng vẫn cần dùng đúng chỉ định. Hiệu quả tối đa cần 2 đến 3 tuần dùng đều. Người bệnh không nên tự tăng, giảm hoặc kéo dài thời gian dùng.

Vì sao uống thuốc kháng histamine mà vẫn nghẹt mũi?
Nhóm thuốc này thường tác động tốt hơn lên hắt hơi, chảy mũi và ngứa so với nghẹt mũi. Bác sĩ cân nhắc thuốc xịt hoặc cách phối hợp khác theo triệu chứng, tuổi và bệnh đi kèm.

Khi nào cân nhắc điều trị miễn dịch?
Phương pháp dưới da hoặc dưới lưỡi thường được cân nhắc khi tránh dị nguyên và thuốc chưa kiểm soát tốt triệu chứng. Đây là liệu trình cần cơ sở chuyên môn theo dõi, không phải lựa chọn tự mua và tự dùng.