Nhà bị ngập hoặc thấm nước lâu ngày tạo ra các bề mặt ẩm, nơi nấm mốc bắt đầu phát triển. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) là cơ quan liên bang phụ trách bảo vệ sức khỏe con người và môi trường tại Mỹ. EPA cho biết vật liệu và khu vực bị ướt cần được làm khô trong 24-48 giờ để hạn chế nấm mốc. Độ ẩm kéo dài đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho mạt bụi trong chăn ga, nệm và đồ bọc vải.

Không có một con số duy nhất mô tả toàn bộ nguy cơ từ độ ẩm trong nhà. EPA khuyến nghị giữ độ ẩm tương đối dưới 60%, ưu tiên khoảng 30-50% nếu điều kiện cho phép. Tài liệu tại Đài Loan ghi nhận mạt bụi bị mất nước khi độ ẩm xuống dưới 50%. Các mốc này là mục tiêu kiểm soát môi trường, không phải ngưỡng để chẩn đoán dị ứng hoặc hen.

Dấu hiệu cần khám hoặc cấp cứu

Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Mỹ (NHLBI) thuộc Viện Y tế Quốc gia Mỹ và cung cấp thông tin về bệnh hô hấp. NHLBI cho biết cơn hen có thể bắt đầu bằng ho, sau đó xuất hiện tức ngực, thở khò khè hoặc choáng váng. Người vẫn rất khó thở hoặc không đỡ sau khi dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn cần được cấp cứu. Tình trạng này không chờ đến khi hoàn tất dọn nhà hoặc hạ độ ẩm.

Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan cung cấp tài liệu giáo dục sức khỏe tại Đài Loan. Bệnh viện liệt kê chảy nước mũi, hắt hơi, nghẹt mũi, ngứa mũi và ngứa mắt trong nhóm triệu chứng thường gặp của viêm mũi dị ứng. Triệu chứng xuất hiện ít nhất 4 ngày mỗi tuần trong 4 tuần liên tiếp được xếp vào dạng kéo dài. Mức ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập hoặc công việc cũng được dùng để đánh giá độ nặng. Biểu hiện kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt cần được nhân viên y tế đánh giá, không tự quy nguyên nhân cho nấm mốc hay mạt bụi.

Nhóm không nên tham gia dọn khu vực có nấm mốc

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC Mỹ) là cơ quan y tế công cộng liên bang của Mỹ. CDC Mỹ khuyến cáo người mắc hen, bệnh phổi hoặc suy giảm miễn dịch tránh tòa nhà có chỗ rò nước hay nấm mốc nhìn thấy hoặc ngửi thấy. Cơ quan này cũng yêu cầu trẻ em không tham gia công việc dọn dẹp sau thiên tai. EPA nêu khẩu trang N95, kính bảo hộ và găng tay là thiết bị bảo vệ khi xử lý khu vực có nấm mốc.

Các nguồn được kiểm tra không đưa ra hướng dẫn riêng về công việc dọn nấm mốc cho thai phụ hoặc người dùng thuốc dài hạn. Việc không có chỉ dẫn riêng không chứng minh hoạt động dọn dẹp an toàn cho mọi trường hợp. Hai nhóm này cần hỏi nhân viên y tế trước khi vào khu vực bị ngập. Trao đổi này càng cần thiết khi họ có bệnh hô hấp, suy giảm miễn dịch hoặc phải dùng hóa chất làm sạch.

Độ ẩm tác động khác nhau đến mạt bụi và nấm mốc

Cục Quản lý Hóa chất thuộc Bộ Môi trường Đài Loan hướng dẫn về hóa chất và sinh vật gây hại trong nhà. Cơ quan này cho biết mạt bụi sinh trưởng thuận lợi ở 22-26°C và độ ẩm tương đối 70-80%. Trang thông tin cũng ghi nhận hơn 90% người bị dị ứng tại Đài Loan có phản ứng với mạt bụi trong nhà. Tỷ lệ này mô tả dữ liệu được cơ quan Đài Loan công bố, không được suy rộng sang dân số Việt Nam.

EPA ghi nhận nấm mốc tạo ra chất gây dị ứng và chất kích ứng. Ở người mắc hen dị ứng với nấm mốc, phơi nhiễm có thể khởi phát cơn hen. Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan liệt kê mạt bụi, gián, nấm mốc, lông mèo và lông chó trong nhóm dị nguyên thường gặp tại Đài Loan. Cùng một căn phòng ẩm vì thế có nhiều nguồn phơi nhiễm, nhưng triệu chứng không xác định được tác nhân cụ thể. Chẩn đoán viêm mũi dị ứng còn dựa trên bệnh sử và thăm khám.

Mảng nấm mốc đen xuất hiện ở góc tường ẩm (ảnh minh họa)

Làm khô nhà trước khi xử lý các bề mặt

Giảm độ ẩm bắt đầu từ xử lý nguồn nước, không dừng ở bật máy hút ẩm. EPA yêu cầu sửa chỗ rò, làm khô hoàn toàn vật dụng và bề mặt ẩm, đồng thời xử lý trong khoảng 24-48 giờ. Ẩm kế giúp theo dõi độ ẩm vào nhiều thời điểm trong ngày vì con số thay đổi theo thời tiết và hoạt động trong nhà. Điều hòa, máy hút ẩm, quạt hút và thông gió được sử dụng theo điều kiện thực tế của căn nhà.

EPA hướng dẫn chà nấm mốc trên bề mặt cứng bằng chất tẩy rửa và nước, sau đó làm khô hoàn toàn. Vật liệu xốp hoặc thấm hút như tấm trần và thảm có thể phải bỏ nếu đã mốc vì khó làm sạch hết các khe rỗng. Khi nước ngập lẫn nước thải hoặc nguồn ô nhiễm khác, EPA khuyến nghị tìm đơn vị có kinh nghiệm xử lý tòa nhà hư hại do nước bẩn. Diện tích mốc lớn hoặc nấm mốc trong hệ thống điều hòa cần cách xử lý khác với một đốm nhỏ trên bề mặt cứng.

Ba bước vệ sinh sau ngập trong hướng dẫn tại Đài Loan

Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan (CDC Đài Loan) là cơ quan phụ trách giám sát và phòng chống bệnh truyền nhiễm tại Đài Loan. CDC Đài Loan hướng dẫn vệ sinh nhà sau ngập theo ba bước dọn bỏ, làm sạch và khử trùng. Rác và vật dụng hư hỏng được dọn trước khi bề mặt được rửa bằng nước xà phòng. Khử trùng diễn ra sau khi chất bẩn nhìn thấy đã được loại bỏ.

Tài liệu nêu dung dịch 500 ppm cho các bề mặt trong nhà sau khi làm sạch. Mức này tương ứng khoảng 100 ml nước tẩy gia dụng trong 10 lít nước. Với sân, cống rãnh và nơi ẩm ngoài trời, nồng độ được nêu là 1.000 ppm, tương ứng khoảng 200 ml trong 10 lít nước. Trang này yêu cầu bảo vệ mắt và da khi phun ngoài trời, đồng thời ưu tiên hướng dẫn pha trên nhãn sản phẩm. Nồng độ thực tế của nước tẩy gia dụng thay đổi theo sản phẩm nên phép quy đổi không được áp dụng tách rời nhãn.

Hướng dẫn của CDC Đài Loan nói về khử trùng bề mặt sau ngập, không đồng nghĩa nước tẩy là phương án thường quy cho mọi mảng nấm mốc. EPA không khuyến nghị thường xuyên dùng hóa chất diệt sinh vật, gồm nước tẩy clo, để xử lý nấm mốc. EPA yêu cầu thông gió khi dùng chất khử trùng. Nước tẩy clo không được trộn với amoniac hoặc chất làm sạch khác vì hỗn hợp sinh ra khí độc. Nấm mốc đã chết vẫn gây phản ứng dị ứng ở một số người, nên bề mặt còn phải được làm sạch và nguồn ẩm phải được loại bỏ.

Giặt chăn ga để giảm mạt bụi và dị nguyên

Chăn ga, vỏ gối và lớp bọc nệm là những nơi tích tụ mạt bụi cùng dị nguyên của chúng. Cục Quản lý Hóa chất thuộc Bộ Môi trường Đài Loan khuyến nghị giặt đồ dùng trên giường bằng nước 55-65°C để diệt mạt bụi và loại bỏ dị nguyên. Cơ quan này đề xuất dùng máy hút bụi hiệu suất cao và giảm thảm, rèm vải, ghế bọc vải trong nhà có người dễ dị ứng. Đồ đã giặt cần được làm khô hoàn toàn trước khi sử dụng lại để tránh giữ ẩm trong lớp vải dày.

Chăn ga được giặt bằng nước nóng rồi phơi khô (ảnh minh họa)

Giới hạn của các mốc độ ẩm và hướng dẫn vệ sinh

EPA đặt mục tiêu độ ẩm dưới 60% và ưu tiên 30-50%, trong khi tài liệu về mạt bụi tại Đài Loan nhấn mạnh mốc dưới 50%. Hai hướng dẫn đề cập các mục tiêu khác nhau và không tạo ra ranh giới tuyệt đối giữa an toàn với nguy hiểm. Độ ẩm đạt mục tiêu không loại bỏ dị nguyên đã nằm trong nệm, thảm hoặc bụi nhà. Nấm mốc cũng quay lại nếu chỗ rò nước, vật liệu ướt hoặc ngưng tụ chưa được xử lý.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Nồng độ khử trùng do CDC Đài Loan công bố không tự động áp dụng cho mọi sản phẩm lưu hành ở Việt Nam. Nội dung không dựa trên đo độ ẩm, lấy mẫu nấm mốc hay khám lâm sàng tại một căn nhà cụ thể. Các nguồn cũng không định lượng nguy cơ cá nhân từ một lần tiếp xúc hoặc bảo đảm triệu chứng sẽ hết sau khi môi trường được làm khô.