Cuộc đua kế nhiệm Anas Sarwar bắt đầu với ba nghị sĩ Nghị viện Scotland. Monica Lennon tuyên bố tranh cử trước, sau đó Michael Marra và Joe Fagan cùng gia nhập cuộc đua. Công đảng Scotland là tổ chức của Công đảng Anh hoạt động trong nền chính trị được phân quyền tại Scotland. Đây là cuộc bầu cử nội bộ của đảng, không phải cuộc bỏ phiếu dành cho toàn bộ cử tri Scotland.

Chính phủ Anh ghi nhận Sarwar được bổ nhiệm làm bộ trưởng phụ trách thương mại ngày 23/7/2026. Ông từng lãnh đạo Công đảng Scotland từ tháng 2/2021 đến tháng 7/2026 và là nghị sĩ vùng Glasgow trong giai đoạn 2016-2026. Ghế lãnh đạo bỏ trống sau khi Sarwar vào chính phủ của Thủ tướng Andy Burnham. Công đảng Scotland giao Jackie Baillie giữ quyền lãnh đạo cho đến khi cuộc bầu cử kết thúc.

Ba nhóm đề cử quyết định tên trên lá phiếu

Mỗi người cần 3 nghị sĩ Quốc hội Anh (MP) và 3 nghị sĩ Nghị viện Scotland (MSP) đề cử. Ứng viên cũng cần 3 tổ chức liên kết hoặc chi bộ địa phương ủng hộ; ít nhất 2 đơn vị phải là công đoàn. Chi bộ địa phương, viết tắt là CLP trong tài liệu của đảng, tập hợp đảng viên tại một khu vực bầu cử. Tuyên bố tranh cử vì thế chưa đồng nghĩa với đủ điều kiện vào lá phiếu.

Danh sách ngày 17/8/2026 ghi Marra có 21 MP và 7 MSP đề cử, còn Fagan có 6 MP và 5 MSP. Lennon nhận đề cử từ 2 MP và 2 MSP. Cả ba đều nhận đủ hỗ trợ từ ít nhất 2 công đoàn cùng một tổ chức hoặc CLP khác. Từ các con số công khai, Marra và Fagan đã vượt ngưỡng nghị sĩ, còn Lennon thiếu 1 đề cử ở mỗi nhóm MP và MSP. Các nguồn được kiểm tra chưa có thông báo riêng của đảng xác nhận danh sách ứng viên hợp lệ cuối cùng.

Cờ Scotland tung bay trên một tuyến phố (ảnh minh họa)

Ba hồ sơ chính trị và vị thế trong đảng

Hồ sơ nghị viện ghi Monica Lennon là MSP vùng Glasgow từ ngày 29/7/2026. Bà từng đại diện Central Scotland từ tháng 5/2016 đến tháng 4/2026. LabourList ghi nhận bà nhận khoảng 42% phiếu khi tranh chức lãnh đạo đảng vào năm 2021. Trong cuộc đua mới, bà đã vượt ngưỡng tổ chức liên kết nhưng chưa đạt ngưỡng MP và MSP trên danh sách công khai ngày 17/8/2026.

Michael Marra là MSP vùng North East Scotland từ năm 2021. Ông phụ trách tài chính cùng cải cách khu vực công trong nội các đối lập của Công đảng Scotland. Marra bước vào cuộc đua với số đề cử nghị sĩ cao nhất trong ba người. Ông cho rằng đảng phải thay đổi sau các thất bại liên tiếp. Các nguồn được kiểm tra chưa có cương lĩnh hoàn chỉnh của Marra về các vấn đề hiến pháp.

Joe Fagan trở thành MSP vùng South Scotland từ tháng 5/2026 và giữ vai trò phát ngôn viên đối lập về tài chính công cùng chính quyền địa phương. Trước khi vào Nghị viện Scotland, ông lãnh đạo Hội đồng South Lanarkshire từ năm 2022 đến tháng 5/2026. Fagan có ít đề cử nghị sĩ hơn Marra nhưng đã vượt cả hai ngưỡng MP và MSP.

Thất bại 17 ghế đặt ra nhiệm vụ phục hồi

Báo cáo của Nghị viện Scotland ghi Công đảng giành 17 ghế tháng 5/2026, giảm 5 ghế so với năm 2021. Đây là mức thấp nhất của đảng từ khi Scotland có nghị viện được phân quyền. Công đảng đứng đồng hạng nhì với Reform UK. Đảng Dân tộc Scotland (SNP) tiếp tục là lực lượng lớn nhất với 58 ghế, thấp hơn ngưỡng đa số 65 ghế. Kết quả này khiến quá trình chọn lãnh đạo tập trung vào khả năng ổn định nội bộ và giành lại cử tri.

Phân quyền ở đây là quá trình chuyển một số thẩm quyền lập pháp từ Quốc hội Anh tại Westminster sang Nghị viện Scotland, hoạt động từ năm 1999. Lãnh đạo Công đảng Scotland phụ trách chiến lược của đảng tại hệ thống này, nhưng không tự động trở thành Thủ hiến Scotland. Cuộc bỏ phiếu nội bộ cũng không thay đổi tương quan 17 ghế của đảng tại Holyrood. Người thắng phải dẫn dắt một lực lượng đang đồng hạng nhì, trong khi SNP hơn lực lượng này 41 ghế.

Lịch bỏ phiếu kéo dài đến ngày 19/9

Công đảng Scotland chốt đề cử ngày 17/8/2026, tổ chức các buổi vận động từ ngày 18/8/2026 đến ngày 8/9/2026 và phát phiếu từ ngày 28/8/2026. Thành viên gia nhập đảng chậm nhất ngày 24/1/2026 thuộc diện đủ điều kiện bỏ phiếu. Đảng viên và người ủng hộ thuộc các tổ chức liên kết bỏ phiếu đến ngày 17/9/2026. Kết quả được ấn định công bố ngày 19/9/2026.

Chưa có kết quả hoặc số phiếu của từng người tại thời điểm bài được kiểm tra. Số đề cử từ nghị sĩ phản ánh tương quan trong đội ngũ dân cử, không phải mức ủng hộ của toàn bộ đảng viên hay cử tri Scotland. Các buổi vận động và tài liệu chính sách sau hạn đề cử mới cho phép so sánh đầy đủ hơn về đường hướng của những người vào lá phiếu.

Phạm vi đối với độc giả Việt Nam

Công đảng Anh đang cầm quyền tại Westminster, còn Công đảng Scotland hoạt động trong hệ thống nghị viện được phân quyền tại Scotland. Hai vị trí lãnh đạo liên quan cùng một đảng nhưng có phạm vi chính trị khác nhau. Chỉ đảng viên và người ủng hộ thuộc các tổ chức liên kết đủ điều kiện tham gia cuộc bỏ phiếu này. Quy trình nội bộ tại Anh không tạo ra quyền bỏ phiếu hoặc thủ tục tương ứng ở Việt Nam.