Ngày 7/8/2026, lãnh đạo Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca (Makkah Joint Defence Agreement) tại Cung Al-Safa ở Mecca. Ba người ký là Thái tử kiêm Thủ tướng Mohammed bin Salman, Tổng thống Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Shehbaz Sharif. Tuyên bố chung coi cuộc tấn công vũ trang vào một nước là cuộc tấn công vào cả ba nước. Văn kiện cũng cam kết mở rộng mọi mặt hợp tác quốc phòng giữa ba bên.

Ngôn ngữ công khai gần với nguyên tắc phòng thủ tập thể của NATO: tấn công một thành viên được xem là tấn công tất cả. NATO giải thích rằng từng đồng minh tự chọn biện pháp hỗ trợ cần thiết, có hoặc không sử dụng lực lượng vũ trang. Tuyên bố Mecca chưa cho biết mỗi nước phải hỗ trợ bằng hình thức nào. Vì vậy, cam kết chung không đồng nghĩa phản ứng quân sự hoặc hạt nhân sẽ tự động diễn ra.

Cam kết công khai và phần còn bỏ trống

Saudi Arabia mô tả thỏa thuận không nhằm lập trục quân sự hay khối tôn giáo và không gắn với tham vọng hạt nhân hoặc chạy đua vũ trang. Tổng thống Erdogan nói văn kiện không nhắm vào nước nào và để ngỏ khả năng tham gia cho những quốc gia cùng theo đuổi ổn định khu vực. Đây là lập trường công khai của các bên ký kết. Các phát biểu này không thay thế quy tắc vận hành trong toàn văn thỏa thuận.

Trong các nguồn công khai được kiểm tra, chúng tôi chỉ tìm thấy tuyên bố chung, chưa thấy toàn văn thỏa thuận. Tuyên bố không nêu cách xác định một cuộc tấn công vũ trang, quy trình tham vấn, cơ cấu chỉ huy hoặc mức đóng góp của từng nước. Văn bản cũng chưa giải thích phạm vi lãnh thổ hay cách xử lý cuộc tấn công từ một lực lượng phi nhà nước. Do đó, chưa thể xác định tình huống nào sẽ dẫn tới hành động quân sự chung.

Nền tảng song phương từ năm 2025

Ngày 17/9/2025, Saudi Arabia và Pakistan ký Thỏa thuận Phòng thủ chiến lược tương hỗ (Strategic Mutual Defence Agreement) tại Riyadh. Tuyên bố khi đó coi hành động xâm lược một bên là hành động xâm lược cả hai. Mục tiêu được công bố gồm tăng cường răn đe chung và phát triển hợp tác quốc phòng. Thỏa thuận Mecca lặp lại cấu trúc này ở quy mô ba nước.

Arms Control Association ghi nhận tuyên bố chung năm 2025 không nói rõ về răn đe hạt nhân. Tổ chức này dẫn lời Bộ trưởng Quốc phòng Pakistan Khawaja Mohammad Asif rằng năng lực hạt nhân sẽ được dành cho Saudi Arabia theo thỏa thuận. Thông tin về hạt nhân xuất phát từ phát biểu của bộ trưởng sau lễ ký. Đây không phải câu chữ trong phần văn bản song phương đã công bố. Tuyên bố Mecca năm 2026 cũng không xác nhận năng lực răn đe của Pakistan được mở rộng sang Thổ Nhĩ Kỳ.

Đại biểu nhiều nước ngồi quanh bàn tại một hội nghị ngoại giao ở Trung Đông (ảnh minh họa)

Hợp tác thực tế đã có trước thỏa thuận ba bên

Bộ Quốc phòng Saudi Arabia cho biết một lực lượng Pakistan cùng máy bay chiến đấu và máy bay hỗ trợ đã tới nước này ngày 11/4/2026. Đợt điều động diễn ra theo thỏa thuận song phương năm 2025. Mục tiêu được công bố là tăng khả năng phối hợp và mức sẵn sàng tác chiến giữa quân đội hai nước. Thông báo không cho biết quy mô lực lượng hoặc thời hạn triển khai.

Tháng 7/2023, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ ký kế hoạch triển khai hợp tác quốc phòng, cùng hai hợp đồng giữa Bộ Quốc phòng Saudi Arabia và Baykar. Các hợp đồng gồm chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nội địa hóa ngành máy bay không người lái tại Saudi Arabia. Thỏa thuận Mecca vì thế kết nối những tuyến hợp tác song phương đã tồn tại. Phần công khai chưa cho thấy ba tuyến này sẽ được đặt dưới một bộ chỉ huy chung.

Bối cảnh Iran không xác định mục tiêu pháp lý

AP ghi nhận Saudi Arabia tìm cách đa dạng hóa quan hệ quốc phòng trong chiến sự Iran. Hạ tầng trọng yếu và cơ sở dầu mỏ của nước này đã bị tấn công. Nghị sĩ Iran Ebrahim Rezaei cho rằng một thỏa thuận trên giấy không mang lại an ninh cho Riyadh. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ nói văn kiện không nhắm vào quốc gia cụ thể, còn Saudi Arabia phủ nhận ý định lập trục quân sự. Phản ứng chính trị này chưa chứng minh Iran hoặc Israel là mục tiêu pháp lý của thỏa thuận.

Nhà phân tích Hamish Kinnear đánh giá Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan khó triển khai lực lượng lớn để hỗ trợ Saudi Arabia. Ông dự báo hợp tác sẽ tập trung hơn vào ngoại giao, sản xuất quốc phòng và chuyển giao công nghệ. Đây là nhận định phân tích, không phải cách giải thích có tính ràng buộc đối với thỏa thuận. Chưa có ngân sách, lịch diễn tập hoặc kế hoạch triển khai chung được công bố để kiểm chứng dự báo.

Những điểm chưa thể kết luận

Thông tin công khai xác nhận một cam kết phòng thủ tập thể, nhưng chưa xác định phản ứng cụ thể khi xảy ra tấn công. Chưa có căn cứ công khai để xem thỏa thuận ba bên là một ô hạt nhân chính thức. Cũng chưa rõ quan hệ giữa cơ chế mới với nghĩa vụ hiện có của Thổ Nhĩ Kỳ trong NATO. Các câu hỏi này cần toàn văn thỏa thuận hoặc quyết định triển khai sau một vụ việc thực tế.

Khi hoàn tất bài viết, chúng tôi chưa tìm thấy tuyên bố chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đánh giá riêng thỏa thuận này. Vì thế, bài viết không gắn văn kiện với một thay đổi trong chính sách đối ngoại hoặc quốc phòng của Việt Nam. Tác động khu vực còn phụ thuộc cách ba nước diễn giải và thực thi cam kết chung.