Ngày 22/4/2026, ba đợt không kích của Israel đánh trúng các vị trí quanh hai nhà báo tại al-Tiri, miền nam Lebanon. Phóng viên Amal Khalil của báo Al-Akhbar thiệt mạng, còn nhà báo ảnh tự do Zeinab Faraj bị thương nặng. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch, HRW) nhận định chuỗi tấn công có dấu hiệu cố ý nhắm vào dân thường và vật thể dân sự. HRW gọi đây là một vụ việc có dấu hiệu cấu thành tội ác chiến tranh.

Associated Press ghi nhận Tổ chức Ân xá Quốc tế, HRW và Legal Agenda công bố các kết luận cùng hướng tại Beirut ngày 6/8/2026. Legal Agenda là một tổ chức nghiên cứu pháp lý của Lebanon. Các nhóm dựa vào ảnh, video, ảnh vệ tinh, lời nhân chứng và trao đổi qua WhatsApp. Những tài liệu được kiểm tra chưa cho thấy một cơ quan tư pháp đã ra kết luận cuối cùng về trách nhiệm hình sự.

Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) xác định nhà báo dân sự làm nhiệm vụ trong vùng xung đột phải được tôn trọng và bảo vệ. Sự bảo vệ này chỉ mất đi trong thời gian họ trực tiếp tham gia chiến sự. Hoạt động đưa tin hoặc quan điểm của cơ quan báo chí không tự biến nhà báo thành mục tiêu quân sự. Tranh cãi trong vụ Khalil vì thế tập trung vào thông tin quân đội Israel có trước mỗi đợt tấn công.

Ba đợt tấn công trong chưa đầy hai giờ

HRW đặt đợt tấn công đầu tiên vào khoảng 14h30, giờ địa phương tại Lebanon. Một xe đi phía trước xe của hai nhà báo bị đánh trúng. Ali Nabil Bazzi, một quan chức địa phương, và Mohammed al-Hourani, một huấn luyện viên thể hình, tử vong trong xe. Khalil và Faraj chạy khỏi ô tô rồi trú dưới mái ngói gần một tòa nhà.

Khoảng 15h, Lực lượng Lâm thời Liên Hợp Quốc tại Lebanon (UNIFIL) chuyển yêu cầu của Hội Chữ thập đỏ Lebanon tới quân đội Israel, theo HRW. Yêu cầu ghi rõ có nhà báo tại hiện trường và nêu đường tiếp cận dành cho lực lượng cứu hộ. Từ 15h21 đến 15h42, đợt tấn công thứ hai đánh trúng xe của hai nhà báo. Khalil bị thương, còn cả hai chuyển vào bên trong tòa nhà.

Lúc 15h42, Khalil gọi Hội Chữ thập đỏ Lebanon và báo rằng xe đã bị đánh trúng. Nhật ký điện thoại cho thấy chị gái nói chuyện với cô lúc 16h22 trong 21 giây. Khoảng ba phút sau, một tiếng nổ lớn vang lên từ hướng tòa nhà, theo dấu thời gian của video được HRW xác minh. Đợt tấn công thứ ba phá hủy nơi Khalil và Faraj đang trú ẩn.

Máy bay không người lái bay trên bầu trời để quan sát khu vực bên dưới (ảnh minh họa)
Thiết bị bay bốn cánh quạt được dùng để quan sát từ trên cao (ảnh minh họa). Photo by Jason Mavrommatis on Unsplash.

Máy bay không người lái và yêu cầu cứu hộ

HRW cho biết yêu cầu cứu hộ đến quân đội Israel khoảng 85 phút trước đợt đánh trúng tòa nhà. Ba nguồn nắm sự việc nói thông báo đã xác định có nhà báo tại chỗ. Faraj kể rằng hai thiết bị bay bốn cánh quạt lượn ngay phía trên trong khoảng một giờ. HRW xem thông báo và hoạt động giám sát này là dấu hiệu quân đội biết hoặc phải biết hai người là dân thường.

Hội Chữ thập đỏ Lebanon vào al-Tiri khoảng 17h và tìm thấy Faraj dưới đống đổ nát lúc 17h40. Nhóm cứu hộ nói một thiết bị bay thả lựu đạn gây choáng, buộc họ rút lúc 17h53 mà chưa tiếp cận được Khalil. HRW kiểm tra tám ảnh cho thấy hai lỗ thủng bên ghế lái của một xe cứu thương, phù hợp với đạn vũ khí bộ binh. Tổ chức này không xác định được thời điểm chiếc xe trúng đạn hoặc vị trí khai hỏa chính xác.

Hồ sơ của Bệnh viện Chính phủ Tebnin ghi thời điểm Khalil tử vong vào khoảng 19h do ngừng tim. Báo cáo cũng ghi nhận chấn thương đầu gây chảy máu nghiêm trọng. Phía cứu hộ nhận được chấp thuận quay lại khu vực lúc 20h15, theo hai nguồn HRW phỏng vấn. Thi thể của Khalil được đưa ra khỏi hiện trường khoảng 23h.

Lập trường của quân đội Israel

Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) ra tuyên bố lúc 20h27 cùng ngày. IDF nói hai xe xuất phát từ một cơ sở quân sự do Hezbollah sử dụng và tiến về phía binh sĩ, tạo ra mối đe dọa tức thời. Tuyên bố gọi bốn người là “những kẻ phá hoại” và nói không quân đánh một xe rồi tấn công tòa nhà nơi họ trú ẩn. IDF cũng phủ nhận đã ngăn lực lượng cứu hộ tiếp cận khu vực trong thời gian đó.

Trong phản hồi gửi HRW, IDF nói cuộc điều tra ban đầu xác định Khalil thiệt mạng giữa chiến dịch nhằm vào hai thành viên thuộc cánh quân sự Hezbollah. Vụ việc đã được chuyển sang cơ chế xác minh và đánh giá sự thật của Bộ Tổng tham mưu. HRW cho biết IDF không cung cấp căn cứ cụ thể để xác định Bazzi và al-Hourani là mục tiêu quân sự hợp pháp. Faraj phủ nhận hai xe từng đi ra từ cơ sở của Hezbollah.

Cơ sở của nhận định tội ác chiến tranh

Cái chết của một dân thường trong chiến sự chưa tự động chứng minh tội ác chiến tranh. Luật nhân đạo quốc tế cấm cố ý tấn công dân thường và yêu cầu các bên phân biệt mục tiêu quân sự với người cùng vật thể dân sự. Trách nhiệm hình sự còn đòi hỏi xác định hành vi vi phạm nghiêm trọng và yếu tố lỗi của người ra quyết định. HRW dựa vào thông báo cứu hộ, dấu hiệu giám sát từ trên không và chuỗi ba đợt tấn công để lập luận về nhận thức của phía tấn công.

Hồ sơ cứu hộ tạo thêm một nhánh cần điều tra vì nhân viên y tế và xe cứu thương cũng được bảo vệ trong xung đột. Tuy vậy, HRW chưa xác định ai ra lệnh cho từng đợt đánh hoặc ai khai hỏa về phía xe cứu thương. Kết quả đánh giá nội bộ của IDF chưa được công bố trong các nguồn đã kiểm tra. Cụm từ phù hợp ở giai đoạn này là “có dấu hiệu cấu thành tội ác chiến tranh”, không phải một bản án đã có hiệu lực.

Số người làm báo thiệt mạng và giới hạn của thống kê

Ngày 23/4/2026, Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (Committee to Protect Journalists, CPJ) cho biết 15 nhà báo và nhân viên truyền thông đã thiệt mạng do hỏa lực Israel tại Lebanon kể từ 7/10/2023. CPJ cũng nói không có bằng chứng Khalil hoặc Faraj trực tiếp tham gia chiến sự. Tổ chức này yêu cầu một cuộc điều tra quốc tế khẩn cấp về cái chết của Khalil. Con số 15 phản ánh dữ liệu CPJ công bố vào ngày ra tuyên bố, không phải phán quyết về từng vụ.

Báo cáo năm 2025 của CPJ ghi nhận 129 nhà báo và nhân viên truyền thông thiệt mạng trên toàn cầu, trong đó 86 người chết do hỏa lực Israel. Tỷ lệ này tương đương khoảng hai phần ba tổng số. CPJ nêu rõ tổ chức kiểm tra từng trường hợp và dữ liệu được cập nhật khi có thông tin mới. Thống kê toàn cầu cho thấy quy mô rủi ro với báo chí nhưng không quyết định trách nhiệm hình sự trong vụ Khalil.

Những điểm chưa thể kết luận

HRW đã xem nhật ký cuộc gọi, hồ sơ bệnh viện, ảnh và video, nhưng phần lớn tài liệu gốc chưa được công bố đầy đủ. UNIFIL không trả lời thư ngày 7/5/2026 của HRW, nên vai trò chuyển yêu cầu cứu hộ chưa có xác nhận công khai từ lực lượng này. IDF mới công bố kết quả điều tra ban đầu và chưa đưa ra chứng cứ chi tiết về hai mục tiêu bị cho là thành viên Hezbollah. Một cuộc điều tra độc lập vẫn cần xác định chuỗi chỉ huy, mục tiêu của từng đợt đánh và nguyên nhân lực lượng cứu hộ phải rút lui.