Trẻ sơ sinh khóc kéo dài: nhận biết nguy cơ và cách giữ an toàn khi chăm sóc

Trẻ sơ sinh khóc kéo dài thường khiến người chăm sóc nghĩ đến đói, tã ướt hoặc khó chịu trong người. Tiếng khóc là cách trẻ biểu đạt nhu cầu, không tự nó cho thấy người lớn chăm sóc sai. Với trẻ từ 0 đến 3 tuổi, người chăm sóc cần biết cách đỡ đầu cổ, tránh rung lắc và chuẩn bị phương án đổi người khi quá mệt.

Khóc là tín hiệu, không phải lỗi của người chăm sóc

Trẻ chưa biết nói dùng tiếng khóc để báo hiệu nhu cầu. Năm câu hỏi thường dùng trong hướng dẫn của Đài Loan là trẻ có đói không, tã có ướt không, trẻ có buồn ngủ không, bụng có đầy hơi không và trẻ có cần được ở cạnh người chăm sóc không.

Người lớn nên kiểm tra từng điểm thay vì xử lý dồn dập. Có thể bế trẻ, nói nhỏ, vỗ ợ hơi hoặc giảm tiếng động xung quanh. Nếu tiếng khóc khác hẳn thường ngày, kèm sốt, khó thở hoặc biểu hiện bất thường, cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.

Khi bắt đầu bực bội, run tay hoặc thấy mình sắp mất kiểm soát, hãy đặt trẻ nằm ngửa trong cũi an toàn, bề mặt phẳng, không có chăn gối mềm quanh mặt. Người chăm sóc nên rời khỏi phòng trong thời gian ngắn để bình tĩnh và gọi một người lớn khác tiếp nhận. Cách phân công trước ai sẽ đổi ca thường dễ thực hiện hơn lúc cả nhà đã kiệt sức. Có thể đọc thêm các bước tạm dừng và tìm trợ giúp khi người chăm sóc sắp mất kiểm soát.

Khi nào rung lắc trở thành nguy cơ chấn thương

Cơ cổ và đầu của trẻ sơ sinh chưa phát triển đầy đủ, nên rung lắc mạnh gây nguy cơ chấn thương não do bị ngược đãi. Tổn thương có thể liên quan đến chảy máu trong hộp sọ, chảy máu võng mạc, tổn thương não nặng hoặc tử vong. Ném trẻ lên cao, xoay mạnh hoặc đung đưa đầu cổ đột ngột cũng không phải cách chơi an toàn.

Cụm từ shaken baby syndrome thường được dùng để nói về nhóm chấn thương này; tài liệu y khoa cũng dùng thuật ngữ abusive head trauma, tức chấn thương đầu do bị ngược đãi. Khi bế, hai tay cần đỡ đầu và cổ. Động tác dỗ dành nên chậm, nhẹ và ổn định.

Lừ đừ, kích động bất thường, co giật, nôn, rối loạn ý thức hoặc khó thở là những dấu hiệu cần chú ý. Nếu trẻ từng bị rung lắc mạnh hoặc xuất hiện các biểu hiện này, cần đưa trẻ đi khám ngay và kể rõ sự việc cho nhân viên y tế. Việc trẻ không có vết bầm bên ngoài không đủ để loại trừ tổn thương bên trong.

Cơ quan Sức khỏe Quốc dân thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan giải thích cách kiểm tra năm nhu cầu và hai nguyên tắc khi bế trẻ. Tài liệu này nêu nhóm tuổi có nguy cơ và các dấu hiệu cần tìm trợ giúp, nhưng không biến danh sách triệu chứng thành công cụ tự chẩn đoán.

Xử lý khi tiếng khóc không dừng

Kiểm tra nhu cầu trước, giữ đầu cổ ổn định và đổi ca trước khi cảm xúc vượt quá khả năng kiểm soát. Người chăm sóc không cần cố dỗ bằng mọi giá. Nếu đã kiểm tra các nhu cầu cơ bản mà trẻ vẫn khóc, hãy đặt trẻ vào nơi an toàn, nghỉ ngắn rồi quay lại hoặc nhờ người khác trông giúp.

Không rung lắc trẻ, không ném trẻ lên cao và không dùng lực làm cũi chuyển động mạnh. Khi người khác nhận ca, nên nói ngắn gọn trẻ đã ăn lúc nào, tã đã thay chưa, có sốt hay khó thở không và có sự việc nào xảy ra trước đó. Thông tin này giúp người tiếp nhận chăm sóc biết điều gì cần theo dõi.

Người chăm sóc nên thống nhất trước một kế hoạch gia đình: ai là người gọi được, trẻ sẽ nằm ở đâu khi người lớn cần rời phòng và ai đưa trẻ đi khám. Nếu không có người thân ở gần, hãy lưu sẵn số của cơ sở y tế và đường dây bảo vệ trẻ em phù hợp với nơi đang sống.

Khi nào cần đi khám và gọi trợ giúp tại Đài Loan

Nghi ngờ trẻ bị thương hoặc có bất thường về ý thức, co giật, nôn hay hô hấp là lý do cần đưa trẻ đi khám ngay. Khi đến cơ sở y tế, hãy mô tả thời điểm, lực tác động, hướng chuyển động và biểu hiện của trẻ sau sự việc. Không nên tự rút ra kết luận từ một triệu chứng riêng lẻ.

Tại Đài Loan, đường dây 113 của Bộ Y tế và Phúc lợi tiếp nhận tư vấn, thông báo về trẻ em bị ngược đãi, bỏ bê hoặc chịu tổn hại. Trang chính thức cho biết đường dây hoạt động 24 giờ, miễn phí và có hỗ trợ phiên dịch tiếng Việt. Nếu có nguy hiểm tức thời đến tính mạng hoặc an toàn thân thể, gọi 110. Đây là các số của Đài Loan, không phải đầu mối cấp cứu tại Việt Nam.

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, cách liên hệ cần dựa trên nơi trẻ đang ở. Gia đình không nên dùng số 113 hoặc 110 của Đài Loan khi đang ở Việt Nam. Với tình huống cần cấp cứu y tế, số 115 là đầu mối cấp cứu ngoại viện được ngành y tế sử dụng; khi gọi nên nói rõ địa chỉ, dấu hiệu đang thấy, tuổi của trẻ và khả năng trẻ từng bị rung lắc hoặc va đập. Nếu trẻ vẫn tỉnh và ổn định nhưng người chăm sóc lo lắng, hãy đưa trẻ đến khoa nhi hoặc cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá.

Về bảo vệ trẻ em, Cục Trẻ em công bố thông tin về Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Đây là kênh tiếp nhận thông tin, tư vấn và hỗ trợ liên quan đến nguy cơ xâm hại, bạo lực, bỏ rơi hoặc các vấn đề về quyền trẻ em. Khi liên hệ, người gọi nên chuẩn bị vị trí của trẻ, tình trạng hiện tại, người đang chăm sóc và điều đã xảy ra. 111 không thay thế cấp cứu y tế; nếu trẻ khó thở, co giật, bất tỉnh hoặc có nguy hiểm tức thời, ưu tiên gọi 115 và bảo đảm an toàn tại chỗ.

Thông tin của Cục Trẻ em về Tổng đài 111 cho biết số ngắn này được cấp để tiếp nhận, xử lý thông tin, thông báo và tố giác nguy cơ hoặc hành vi xâm hại trẻ em. Trang này cũng mô tả hoạt động tư vấn và phối hợp can thiệp. Người chăm sóc không cần tự điều tra hay xác định trách nhiệm trước khi gọi; chỉ cần trình bày những gì đã thấy và biết.

Về cấp cứu ngoại viện, Cổng thông tin Bộ Y tế Việt Nam có thông tin về hoạt động của các trung tâm cấp cứu 115. Mức độ sẵn có và cách điều phối tùy địa phương, nên gia đình ở tỉnh hoặc thành phố nào cần hỏi cơ sở y tế địa phương về tuyến tiếp nhận gần nhất. Bài viết này chưa tìm thấy bảng giá thống nhất trên toàn quốc cho việc đánh giá trẻ sau khi khóc kéo dài hoặc sau một sự cố rung lắc.

Khi đưa trẻ đi khám ở Việt Nam, nên mang theo sổ khám bệnh, thông tin thuốc đang dùng nếu có và ghi chép ngắn về thời điểm bắt đầu khóc, lần ăn gần nhất, số lần nôn, thay đổi về tỉnh táo và sự kiện trước khi có triệu chứng. Ghi chép không thay thế đánh giá y tế, nhưng giúp nhân viên y tế nắm diễn biến. Gia đình cũng nên hỏi rõ cơ sở đang cung cấp phần cấp cứu, khám nhi hay đánh giá chuyên sâu nào và khoản chi phí nào phát sinh trước khi sử dụng dịch vụ không khẩn cấp.

Những điều cần nhớ

• Kiểm tra đói, tã, buồn ngủ, đầy hơi và nhu cầu được ở cạnh người chăm sóc.
• Đỡ đầu cổ khi bế; không rung lắc, ném hoặc xoay trẻ.
• Khi sắp mất kiểm soát, đặt trẻ nằm ngửa trong cũi an toàn rồi đổi ca hoặc gọi trợ giúp.
• Tại Đài Loan, gọi 113 khi có lo ngại bảo vệ trẻ em và gọi 110 khi nguy hiểm tức thời.
• Tại Việt Nam, gọi 115 khi cần cấp cứu y tế và gọi 111 để tư vấn hoặc thông báo nguy cơ xâm hại trẻ em.

Câu hỏi thường gặp

Rung lắc trẻ chỉ nguy hiểm với trẻ sơ sinh?
Trẻ nhỏ ở nhiều độ tuổi đều cần được bảo vệ khỏi rung lắc mạnh, ném hoặc xoay. Trẻ càng nhỏ càng khó tự giữ đầu cổ, nên người chăm sóc cần đặc biệt cẩn thận.

Trẻ không có vết thương bên ngoài thì có cần đi khám không?
Nếu trẻ từng bị rung lắc mạnh hoặc có lừ đừ, nôn, co giật, rối loạn ý thức hay khó thở, cần đi khám ngay. Không thể dùng vẻ ngoài bình thường để loại trừ tổn thương não.

Người chăm sóc nên làm gì khi không thể dỗ trẻ?
Đặt trẻ nằm ngửa ở nơi an toàn, rời đi trong thời gian ngắn để bình tĩnh và gọi một người lớn khác đổi ca. Không cố bế trẻ khi đang run tay hoặc tức giận.

111, 115, 113 và 110 có giống nhau không?
Không. 111 và 115 là các đầu mối được nêu cho Việt Nam, lần lượt về bảo vệ trẻ em và cấp cứu y tế. 113 và 110 là các số được nêu cho Đài Loan, lần lượt về bảo vệ trẻ em và nguy hiểm tức thời.

Một kế hoạch đổi ca đơn giản có thể bảo vệ cả trẻ và người chăm sóc: thống nhất người nhận ca, nơi đặt trẻ khi cần nghỉ và số điện thoại phải gọi theo quốc gia đang sinh sống. Nếu nghi ngờ trẻ bị thương, hãy tìm trợ giúp y tế ngay và kể trung thực những gì đã xảy ra.