AI tạo sinh thường trả lời bằng câu chữ tự nhiên, kể cả khi nội dung còn thiếu hoặc sai. Một người mới dùng không cần bắt đầu bằng thuật ngữ kỹ thuật; câu hỏi về bữa trưa, nguyên liệu sẵn có hoặc kế hoạch cuối tuần đều là điểm khởi đầu phù hợp. Giá trị của công cụ nằm ở khả năng gợi ý và sắp xếp thông tin, không nằm ở giọng điệu chắc chắn của câu trả lời.

Kỹ năng dùng AI gồm ba phần: nói rõ nhu cầu, kiểm tra thông tin và đánh giá hậu quả nếu câu trả lời sai. Khi thêm một phần tư liệu cá nhân vào câu hỏi, người dùng còn phải cân nhắc dữ liệu nào thật sự cần thiết. Cách tiếp cận này áp dụng cho người dùng ở Việt Nam, người Việt Nam tại Đài Loan và những ai dùng chung một dịch vụ trên nhiều thiết bị.

Vì sao câu trả lời trôi chảy dễ tạo cảm giác đáng tin

Mô hình AI tạo sinh dự đoán nội dung tiếp theo dựa trên dữ liệu và cách câu hỏi được đặt ra. Nó không tự biến một câu trả lời thành kết luận đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Khung quản lý rủi ro AI tạo sinh của NIST nêu rõ nguy cơ công cụ tạo ra nội dung sai nhưng trình bày với vẻ tự tin, khiến người dùng hiểu nhầm và hành động theo.

Người dùng cũng dễ chỉ chú ý đến phần khớp với điều mình đã nghĩ. Nếu đang cho rằng mệt mỏi là nguyên nhân duy nhất của một triệu chứng, họ dễ bỏ qua cảnh báo khác trong câu trả lời. Nếu đang chờ một khoản đầu tư tăng trở lại, họ cũng dễ giữ lại dự báo có lợi cho mình. Trước khi làm theo, nên hỏi nguồn nào kiểm tra độc lập được và hậu quả sẽ ra sao nếu thông tin đó sai.

Các câu chuyện về người hỏi AI khi có triệu chứng sức khỏe chỉ cho thấy cách con người diễn giải câu trả lời, không phải bằng chứng AI chẩn đoán được bệnh. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới về mô hình AI đa phương thức trong y tế nhấn mạnh nhu cầu quản trị và giám sát khi những hệ thống này được dùng trong chăm sóc sức khỏe. Vì vậy, AI chỉ nên giúp sắp xếp câu hỏi hoặc tóm tắt thông tin đã có.

Hỏi, kiểm chứng và đánh giá rủi ro trong sinh hoạt hằng ngày

Một câu hỏi hữu ích thường nêu mục tiêu, bối cảnh và giới hạn. Chẳng hạn, khi hỏi về bữa ăn, hãy nêu nguyên liệu, số người và yêu cầu ăn uống; khi lập chuyến đi, cần ghi nơi xuất phát, phương tiện, mức đi bộ và thời gian nghỉ. Sau đó, giờ mở cửa, giá vé và thay đổi giao thông phải được kiểm tra trên trang chính thức của địa điểm hoặc đơn vị vận tải.

Không cần học thuộc một mẫu câu cố định. Hãy yêu cầu AI nêu những thông tin còn thiếu, rồi tự bổ sung từng phần. Câu trả lời thứ hai thường rõ hơn vì câu hỏi đã đầy đủ hơn, nhưng vẫn không vì thế mà được xem là chính xác. Nhiều công cụ cho cùng một đáp án cũng chưa phải kiểm chứng, vì chúng thường dùng các nguồn giống nhau.

Với thông tin pháp luật và tài chính, cần xác định nơi áp dụng, thời điểm hiệu lực và hoàn cảnh cá nhân. Với nội dung sức khỏe, nên tìm tài liệu của cơ quan y tế, bệnh viện hoặc tổ chức quốc tế có thẩm quyền. Nếu một quyết định liên quan đến tính mạng, quyền lợi pháp lý hoặc khoản tiền lớn, AI chỉ nên hỗ trợ lập danh sách câu hỏi để trao đổi với người có chuyên môn.

Dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ cần được xử lý như tình huống khẩn cấp, không phải một cuộc trò chuyện kéo dài với AI. Cơ quan Y tế và Phúc lợi Đài Loan hướng dẫn gọi 119 khi xuất hiện đột ngột tình trạng méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó và ghi lại thời điểm khởi phát. Người ở Đài Loan cần dùng hệ thống cấp cứu tại nơi mình đang ở; người ở Việt Nam cần liên hệ dịch vụ cấp cứu hoặc cơ sở y tế phù hợp tại địa phương.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, câu hỏi đầu tiên khi đưa tài liệu vào một dịch vụ AI nên xoay quanh dữ liệu được thu thập và sử dụng thế nào. Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân được Cổng thông tin điện tử Chính phủ đăng tải với ngày ban hành 17 tháng 4 năm 2023 và ngày có hiệu lực 1 tháng 7 năm 2023. Văn bản này là điểm bắt đầu để tra cứu khung bảo vệ dữ liệu tại Việt Nam, nhưng không thay cho việc đọc điều khoản của từng dịch vụ.

Trước khi dán căn cước, địa chỉ, hồ sơ bệnh án, thông tin tài khoản hoặc tài liệu của khách hàng vào hộp thoại, nên xóa tên, mã số, số điện thoại và phần nhận diện không cần cho nhiệm vụ. Nếu cần nhờ AI tóm tắt một thông báo công khai, hãy dùng chính thông báo đó thay vì gửi kèm lịch sử trao đổi, danh sách người nhận hoặc tệp nội bộ. Với tài liệu lao động, học tập và cư trú của người Việt Nam tại Đài Loan, cần tách phần quy trình chung khỏi thông tin cá nhân của từng người.

Người dùng ở Việt Nam nên kiểm tra tên văn bản, cơ quan ban hành, ngày hiệu lực và bản đính kèm trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc trang của cơ quan phụ trách. Không nên lấy câu trả lời của AI làm bản tóm tắt pháp lý cuối cùng, nhất là khi câu hỏi liên quan đến dữ liệu trẻ em, hồ sơ sức khỏe, khách hàng hay nhân viên. Nếu công cụ đưa ra một số, tên chương trình hoặc quy định nhưng không dẫn được tới văn bản gốc, hãy coi đó là thông tin cần kiểm tra thêm.

Việt Nam đã ban hành định hướng quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Bài rà soát chính sách của cơ quan quản lý lĩnh vực thông tin và truyền thông cũng dẫn Quyết định 127/QĐ-TTg năm 2021 và hướng dẫn năm 2024 về một số nguyên tắc phát triển AI có trách nhiệm. Những tài liệu này cho thấy việc dùng AI gắn với quản trị và năng lực số, nhưng không phải bảng giá chung cho mọi công cụ AI trên thị trường.

Về mức độ sẵn có, người dùng tại Việt Nam gặp các dịch vụ khác nhau tùy nhà cung cấp, ngôn ngữ, phương thức thanh toán, thiết bị và chính sách truy cập. Không có cơ sở để suy ra một mức phí hoặc tỷ lệ sử dụng chung từ một dịch vụ riêng lẻ. Khi cân nhắc trả tiền, cần kiểm tra trang chính thức của nhà cung cấp về quốc gia hỗ trợ, loại tài khoản, chu kỳ tính phí, cách hủy và việc dữ liệu đầu vào có được dùng để cải thiện hệ thống hay không.

Trong gia đình và lớp học, hãy bắt đầu bằng dữ liệu công khai: nhờ AI viết lại một thông báo, lập danh sách câu hỏi cho chuyến đi hoặc gợi ý cách sắp xếp nguyên liệu. Người lớn tuổi nên tự đọc lại câu trả lời và cùng người thân mở nguồn gốc để kiểm tra. Cách học này phù hợp với Việt Nam cũng như với người Việt Nam đang sống tại Đài Loan, vì mục tiêu là hình thành thói quen kiểm chứng chứ không phải ghi nhớ một thương hiệu.

Giảm dữ liệu trước khi tải lên

Một tệp đầy đủ thường chứa nhiều thông tin hơn nhiệm vụ cần dùng. Hãy xác định đầu ra cần nhận, sau đó chỉ giữ các đoạn cần thiết và che dữ liệu nhận diện. NIST xếp rò rỉ dữ liệu, sử dụng trái phép và tái nhận diện vào nhóm rủi ro riêng tư của AI tạo sinh.

Đọc chính sách riêng tư và cài đặt tài khoản trước khi dùng tính năng tải tệp hoặc ghi nhớ hội thoại. Nếu không rõ dữ liệu được lưu bao lâu, ai được truy cập hoặc có được dùng để huấn luyện hay không, chưa nên đưa nội dung nhạy cảm vào. Với thông tin sức khỏe, WHO đề nghị chú ý đến quản trị, đạo đức và giám sát đối với mô hình AI đa phương thức.

Học cùng người lớn tuổi từ một việc quen thuộc

Buổi học đầu tiên không cần biến thành bài kiểm tra công nghệ. Có thể bắt đầu bằng bữa ăn, danh sách mua sắm, thông báo công khai hoặc kế hoạch đi chơi. Người thân nên để người mới dùng tự nói câu hỏi, tự đọc đáp án và cùng kiểm tra một nguồn bên ngoài.

Cần giữ ba câu hỏi trong cuộc trò chuyện: thông tin này từ đâu, nếu sai thì hậu quả là gì, và trong dữ liệu gửi đi có gì nhạy cảm. Khi gặp nội dung khó hiểu hoặc tình huống rủi ro cao, hãy chuyển sang cơ quan, dịch vụ khẩn cấp hoặc người có chuyên môn phù hợp. AI hỗ trợ sắp xếp vấn đề, nhưng trách nhiệm xác nhận và quyết định vẫn thuộc về con người.

Ba bước dùng AI tạo sinh gồm đặt câu hỏi, kiểm chứng và đánh giá hậu quả Người dẫn chương trình và khách mời trong phòng thu Danh sách kiểm tra để che tên, mã số, hồ sơ bệnh án và thông tin tài khoản trước khi dùng AI

Câu hỏi thường gặp

AI trả lời rất chắc chắn thì có thể tin ngay không? Không. Hãy tìm nguồn truy xuất được và đối chiếu phần quan trọng trước khi hành động.

Hỏi cùng một câu ở nhiều công cụ có đủ để kiểm chứng không? Không đủ. Cần kiểm tra văn bản chính thức, tài liệu gốc hoặc người có chuyên môn phù hợp.

Khi có dấu hiệu sức khỏe bất thường, có nên hỏi AI trước không? AI chỉ hỗ trợ chuẩn bị câu hỏi. Dấu hiệu cấp cứu cần được xử lý qua dịch vụ khẩn cấp tại nơi đang ở.

Trước khi gửi hồ sơ cho AI cần làm gì? Kiểm tra chính sách dữ liệu, che thông tin nhận diện và chỉ giữ phần phục vụ nhiệm vụ.

Người lớn tuổi nên bắt đầu từ đâu? Bắt đầu bằng một việc quen thuộc, sau đó cùng đọc nguồn và kiểm tra kết quả trong thực tế.