Vết sưng và trạng thái tỉnh táo ngay sau tai nạn chưa đủ để đánh giá chấn thương đầu ở người cao tuổi. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC Mỹ) là cơ quan y tế công cộng phụ trách phòng ngừa bệnh tật và thương tích. CDC Mỹ cho biết triệu chứng chấn thương sọ não nhẹ có thể xuất hiện ngay hoặc sau nhiều giờ, nhiều ngày. Ghi lại thời điểm va chạm và những thay đổi sau đó giúp nhân viên y tế nhìn thấy diễn tiến.

Dấu hiệu cần đến khoa cấp cứu ngay

CDC Mỹ khuyến cáo đến khoa cấp cứu ngay khi đau đầu tăng dần và không hết, nôn nhiều lần, co giật, yếu hoặc tê chi. Nói khó, hành vi bất thường, lú lẫn hoặc hai đồng tử không đều cũng là dấu hiệu nguy hiểm. Mất ý thức hoặc không thể đánh thức cũng là lý do phải cấp cứu. Người chăm sóc không chờ đủ 24 giờ và không chờ triệu chứng tự giảm khi một dấu hiệu xuất hiện. Khi đó, chỉ mang theo phần nhật ký đã có; không trì hoãn việc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu để ghi cho đủ.

Thay đổi khả năng đi lại, phối hợp động tác hoặc nhận ra người và địa điểm cũng cần được xem xét khẩn cấp. Mức tỉnh táo nên được so với trạng thái thường ngày, nhất là ở người đã có sa sút trí tuệ hoặc khó giao tiếp. Một thay đổi đột ngột đáng chú ý hơn câu trả lời chung chung rằng người bệnh vẫn ổn. Dù ở Đài Loan hay Việt Nam, người bệnh cần đến cơ sở cấp cứu gần nhất.

Ghi lại sáu nhóm thông tin ngay sau va chạm

Nhật ký bắt đầu bằng ngày, giờ, địa điểm, nguyên nhân ngã và vị trí đầu bị va đập. Phần tiếp theo ghi người bệnh có mất ý thức, quên diễn biến, nôn hoặc có vết thương hay không. Nếu có người chứng kiến, ghi mô tả của họ thay vì suy đoán về khoảng thời gian người bệnh không nhớ. Mỗi triệu chứng mới cần kèm giờ bắt đầu và ghi chú cho biết tình trạng ổn định hay nặng dần.

Danh sách thuốc cần ghi đủ tên, thời điểm dùng liều gần nhất và lý do đang dùng thuốc. Worcestershire Acute Hospitals NHS Trust là một hệ thống bệnh viện công tại Anh. Hệ thống này cho biết người dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu có nguy cơ biến chứng cao hơn sau chấn thương đầu. Bao bì thuốc, thẻ thuốc chống đông hoặc ảnh chụp nhãn thuốc nên đi cùng người bệnh khi được đánh giá.

Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust là một hệ thống bệnh viện công tại Anh. Hệ thống này khuyên người dùng thuốc chống đông đường uống trực tiếp tìm tư vấn y tế sau va đập đầu, thay vì tự ngừng thuốc. Nguy cơ chảy máu và nguy cơ hình thành cục máu đông đều phải được cân nhắc. Quyết định tiếp tục, tạm ngừng hoặc dùng lại thuốc thuộc về nhân viên y tế sau khi đánh giá từng trường hợp.

Theo dõi trong 24 giờ đầu

Theo dõi tại nhà không thay thế đánh giá y tế, nhất là khi người bệnh dùng thuốc làm loãng máu. Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust khuyến cáo một người lớn khác ở cùng và quan sát người bị chấn thương đầu trong 24 giờ. Người theo dõi nên biết khả năng nói chuyện, đi lại và sinh hoạt thường ngày của người cao tuổi. Mọi khác biệt so với thường ngày cần được ghi bằng hành vi cụ thể.

Mỗi lần kiểm tra ghi khả năng trả lời tên, địa điểm, người đang ở bên cạnh và cử động hai tay, hai chân. Nhật ký còn có tình trạng đi lại, ăn uống, đau đầu, buồn nôn, nôn và mức tỉnh táo. Khoảng cách giữa các lần kiểm tra tuân theo hướng dẫn của cơ sở đã đánh giá người bệnh; không có một lịch chung cho mọi ca va đập. Một dòng có giờ cụ thể hữu ích hơn mô tả như “hơi khác thường”.

Người bệnh vẫn được nghỉ và ngủ nếu nhân viên y tế không đưa ra chỉ dẫn khác. Hướng dẫn của Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust khuyên người bị chấn thương đầu nghỉ ngơi và ngủ đủ. Người chăm sóc vẫn cần quan sát nhịp thở và khả năng phản ứng theo chỉ dẫn đã nhận. Khó đánh thức là dấu hiệu cấp cứu, không phải lý do chờ đến lần kiểm tra kế tiếp.

Mẫu nhật ký để mang theo khi đi khám

  • Ngày, giờ, địa điểm, nguyên nhân ngã và vị trí đầu bị va đập.
  • Tình trạng ý thức, trí nhớ, nôn và vết thương ngay sau tai nạn.
  • Khả năng nói, đi lại, dùng hai tay, ăn uống và mức tỉnh táo ở từng mốc.
  • Tên thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu, thuốc ngủ, thuốc hạ áp và thời điểm dùng gần nhất.
  • Thời điểm xuất hiện triệu chứng mới, thời gian kéo dài và chiều hướng thay đổi.
  • Cơ sở đã khám, kết quả chụp hình ảnh và điều kiện phải quay lại khoa cấp cứu.

Nhật ký không cần thuật ngữ y khoa, nhưng phải phân biệt điều quan sát được với suy đoán. “Đi lệch sang trái lúc 19h” cụ thể hơn “trông có vẻ yếu”. Nếu tình trạng thay đổi nhanh, người chăm sóc ưu tiên cấp cứu rồi mang theo phần đã ghi. Kết quả chụp bình thường trước đó cũng không thay thế chỉ dẫn quay lại bệnh viện khi xuất hiện dấu hiệu mới.

Những thay đổi xuất hiện sau nhiều tuần

Tụ máu dưới màng cứng mạn tính là tình trạng máu tích tụ chậm trong khoang giữa màng cứng và bề mặt não. Asia University Hospital là bệnh viện đại học tại Đài Trung, Đài Loan. Bệnh viện cho biết chấn thương đầu có thể xảy ra trước khi triệu chứng xuất hiện một đến hai tháng, dù ban đầu không thấy tổn thương rõ. Vì vậy, đánh giá trong ngày đầu không khép lại giai đoạn theo dõi.

Asia University Hospital liệt kê dáng đi bất thường, té ngã tăng, phản ứng chậm, yếu nửa người và rối loạn ngôn ngữ trong nhóm cần khám sớm. Đau đầu kéo dài, buồn ngủ tăng, trí nhớ hoặc tính cách thay đổi cũng cần được ghi lại. Các biểu hiện tiến triển chậm dễ bị nhầm với tuổi tác hoặc sa sút trí tuệ. Khi đi khám, gia đình cần nói rõ lần va đập đầu trước đó và đưa nhật ký cho nhân viên y tế.

Mốc 24 giờ tập trung vào diễn tiến sớm; việc theo dõi tiếp tục nếu có thay đổi mới trong những tuần sau. Theo dõi tại nhà không xác nhận hay loại trừ chảy máu nội sọ; nhân viên y tế quyết định có cần chụp hình ảnh hay không. Chúng tôi chưa tìm thấy hướng dẫn chính thức tại Việt Nam quy định một mốc theo dõi tại nhà chung cho người cao tuổi sau chấn thương đầu. Chỉ dẫn của cơ sở trực tiếp thăm khám người bệnh luôn được ưu tiên tại cả Đài Loan và Việt Nam.