Kết quả xét nghiệm ổn định không cho biết một người cao tuổi còn đi lại, đứng dậy và dùng thuốc an toàn hay không. Tại Đài Loan, đánh giá chức năng được dùng để nhận ra thay đổi trước khi sinh hoạt hằng ngày suy giảm rõ. Lực bóp tay, dáng đi và danh sách thuốc bổ sung thông tin mà xét nghiệm máu hoặc hình ảnh không phản ánh. Các chỉ số chỉ mở đầu cho đánh giá chuyên môn, chuyển tuyến và theo dõi.

Cơ quan Thúc đẩy Sức khỏe Đài Loan (HPA) trực thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan. Bộ này là cơ quan trung ương phụ trách y tế và an sinh tại Đài Loan. HPA đánh giá người từ 65 tuổi ở sáu lĩnh vực: nhận thức, vận động, dinh dưỡng, thị lực, thính lực và tâm trạng. Cách làm dựa trên chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi (Integrated Care for Older People, ICOPE) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). WHO đặt sàng lọc trong lộ trình đánh giá sâu hơn, xác định nhu cầu hỗ trợ và lập kế hoạch chăm sóc cá nhân.

Những dấu hiệu không nên chờ lần đánh giá kế tiếp

Thay đổi đột ngột không thuộc phạm vi theo dõi định kỳ bằng bảng sàng lọc. HPA nêu ba dấu hiệu đột quỵ gồm mặt mất cân đối, một tay yếu và lời nói không rõ. Chỉ một dấu hiệu xuất hiện cũng cần ghi lại thời điểm khởi phát và đưa người bệnh đi cấp cứu ngay. Người đang ở Đài Loan cần gọi xe cấp cứu hoặc đến khoa cấp cứu, thay vì chờ lịch khám thông thường.

Sau một cú ngã, người bên cạnh không nên vội kéo người cao tuổi đứng dậy khi chưa kiểm tra ý thức và thương tích. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan khuyên gọi xe cấp cứu khi người bị ngã bất tỉnh hoặc chảy máu nhiều. Đo lực tay, tốc độ đi hoặc sáu năng lực không dùng để loại trừ chấn thương cấp.

Đánh giá chức năng trả lời câu hỏi khác với xét nghiệm

Xét nghiệm máu, hình ảnh và chỉ số bệnh mạn tính mô tả một phần tình trạng sức khỏe. Đánh giá chức năng xem người cao tuổi còn thực hiện hoạt động quen thuộc an toàn đến mức nào. Dấu hiệu ban đầu thường nằm trong sinh hoạt: cần vịn khi đứng lên, bước ngắn hơn hoặc dễ nhầm thuốc. Việc ít ra ngoài vì sợ té ngã cũng cho thấy khả năng độc lập đã thay đổi.

ICOPE ghép năng lực thể chất, tinh thần, môi trường sống và nguồn hỗ trợ vào cùng một kế hoạch. Mục tiêu chăm sóc cần gắn với điều người cao tuổi coi trọng, chẳng hạn tự đi chợ hoặc tắm an toàn. Kết quả sàng lọc chỉ xác định lĩnh vực cần kiểm tra kỹ hơn. Nó không giải thích nguyên nhân và không thay thế chẩn đoán.

Sơ đồ nối sáu lĩnh vực chức năng của người cao tuổi với các hướng đánh giá và hỗ trợ tiếp theo

Lực bóp tay và dáng đi chỉ là chỉ báo

Nhóm Công tác châu Á về Thiểu cơ (Asian Working Group for Sarcopenia, AWGS) công bố bản cập nhật đồng thuận năm 2019. AWGS xác định lực bóp tay dưới 28 kg ở nam và dưới 18 kg ở nữ là mức sức cơ thấp. Tốc độ đi 6 m dưới 1 m/giây là một tiêu chí về khả năng hoạt động thể chất thấp. Các ngưỡng này không đủ để xác nhận thiểu cơ hoặc dự báo chắc chắn tình trạng mất chức năng.

Kết quả lực tay chịu ảnh hưởng của tay thuận, loại lực kế, tư thế và số lần đo. Chiều cao, đau và bệnh cấp tính trong ngày đo cũng làm thay đổi con số. So sánh theo thời gian có ý nghĩa hơn khi công cụ và quy trình được giữ giống nhau. Một lần đo thấp cần được đặt cạnh khối lượng cơ, bệnh sử và khả năng sinh hoạt.

Chỉ số tốc độ đơn lẻ không thể hiện độ dài bước, sự bất đối xứng, cách xoay người hoặc nhu cầu vịn đỡ. Dáng đi chậm có thể liên quan đến sức cơ, thăng bằng, đau khớp, thị lực, tim phổi, nhận thức hoặc thuốc. Một lần đi chậm không chỉ ra một bệnh cụ thể. Thay đổi mới xuất hiện, té ngã lặp lại hoặc chóng mặt cần được đánh giá sớm hơn.

Ngưỡng AWGS dành cho người cao tuổi, không áp dụng cho trẻ em hoặc thai phụ. Người có bệnh mạn tính cần được xem xét theo bệnh nền, đau và mức hoạt động thường ngày. Người dùng thuốc dài ngày còn cần đối chiếu thời điểm thay đổi chức năng với đơn thuốc. Một ngưỡng chung không thay thế đánh giá riêng cho các nhóm này.

Biểu đồ trình bày ngưỡng lực bóp tay ở nam và nữ cùng tiêu chí tốc độ đi bộ 6 m

Danh sách thuốc là một phần của đánh giá chức năng

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan (TFDA) quản lý an toàn thuốc và thực phẩm tại Đài Loan. TFDA khuyên người cao tuổi báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ mọi thuốc đang dùng. Danh sách gồm thuốc kê đơn, thuốc tự mua, thuốc y học cổ truyền và thực phẩm chức năng. Danh sách đầy đủ giúp nhận ra thành phần trùng lặp và nguy cơ tương tác. TFDA cũng nhắc không tự đổi liều, đổi tần suất, thay thuốc hoặc ngừng thuốc.

Tài liệu STEADI của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC Mỹ) liệt kê các phản ứng liên quan đến té ngã. Những phản ứng gồm chóng mặt, an thần, lú lẫn, nhìn mờ và hạ huyết áp tư thế. Tài liệu đề cập thuốc hướng thần, thuốc kháng histamine, thuốc ảnh hưởng huyết áp và thuốc giãn cơ. Những phản ứng này ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, thăng bằng hoặc dáng đi. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá bệnh trạng, toàn bộ đơn thuốc và thời điểm xuất hiện triệu chứng trước khi điều chỉnh.

Mạng lưới chăm sóc dược của TFDA tại Đài Loan xem xét dùng thuốc trùng lặp, tương tác và chống chỉ định. Dược sĩ liên hệ bác sĩ khi phát hiện vấn đề cần xử lý trong đơn. Số lượng thuốc tự nó không cho biết một phác đồ phù hợp hay không. Sau rà soát, diễn tiến chóng mặt, té ngã, nhầm thuốc và khả năng sinh hoạt vẫn cần được theo dõi.

Từ kết quả sàng lọc đến nguồn lực tại Đài Loan

HPA cung cấp đánh giá chức năng cho người từ 65 tuổi tại Đài Loan và duy trì công cụ tự đánh giá sáu năng lực. Kết quả bất thường hoặc thay đổi rõ trong sinh hoạt cần được nhân viên y tế xác nhận. Bác sĩ gia đình, chuyên khoa lão khoa hoặc nhóm đang quản lý bệnh mạn tính có thể tổng hợp vấn đề trước. Hướng chuyển tuyến sau đó tùy vào vận động, dinh dưỡng, răng miệng, thị lực, thính lực, tâm trạng và thuốc.

Khó đứng lên, đi lại hoặc đau có thể dẫn đến đánh giá phục hồi chức năng. Thay đổi cân nặng, cảm giác thèm ăn hay nhai nuốt cần được kiểm tra nguyên nhân. Nhu cầu đi lại, hỗ trợ tại nhà và người chăm sóc thuộc phần đánh giá xã hội. Tại Đài Loan, cơ sở cộng đồng và dịch vụ chăm sóc dài hạn chỉ hữu ích khi kết quả chuyển tuyến được theo dõi.

Các cơ sở và đường chuyển tuyến nêu trên thuộc hệ thống tại Đài Loan. Chúng không mô tả thủ tục chăm sóc tại Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy số liệu so sánh chính thức từ cơ quan chức năng Việt Nam. Khoảng trống này áp dụng cho trường hợp đang được xem xét. Khung triển khai ICOPE của WHO yêu cầu đánh giá năng lực của dịch vụ và hệ thống chăm sóc ở cấp cộng đồng.

Một lần sàng lọc chưa tạo thành phòng ngừa liên tục

Kế hoạch theo dõi cần ghi một mục tiêu sinh hoạt cụ thể và lĩnh vực đang suy giảm. Mỗi phát hiện phải nối với đánh giá chuyên môn, hỗ trợ phù hợp và người chịu trách nhiệm theo dõi. Lực tay, tốc độ đi và hoạt động hằng ngày cần được đo lại trong điều kiện tương tự. Chỉ lưu một điểm số sẽ không cho biết chuyển tuyến hoặc can thiệp đã thay đổi chức năng hay chưa.

Tổng quan Cochrane năm 2019 gồm 108 thử nghiệm ngẫu nhiên với 23.407 người cao tuổi sống trong cộng đồng tại 25 quốc gia. Các chương trình vận động làm giảm 23% tỷ suất té ngã so với đối chứng. Bằng chứng rõ nhất thuộc về bài tập thăng bằng và chức năng. Dữ liệu về nhập viện, biến cố bất lợi và một số kết quả ngoài té ngã ít chắc chắn hơn.

Tổng quan Cochrane năm 2023 gồm 38 thử nghiệm với 18.073 người cao tuổi dùng từ bốn thuốc trở lên. Độ chắc chắn của các kết quả gộp nằm ở mức thấp đến rất thấp. Nhóm tác giả chưa xác định các can thiệp cải thiện sử dụng đa dược có tạo ra thay đổi lâm sàng đáng kể hay không. Rà soát đơn thuốc vì thế không phải điểm kết thúc của theo dõi chức năng.

Sơ đồ vòng theo dõi từ sàng lọc, nhận diện nguy cơ và chuyển tuyến đến can thiệp rồi đánh giá lại

Thông tin giúp lần đánh giá chuyên môn đầy đủ hơn

Hồ sơ chức năng cần ghi thời điểm thay đổi bắt đầu, tần suất và hoạt động đã bị ảnh hưởng. Các chi tiết hữu ích gồm té ngã, khó đứng lên, đi chậm, thay đổi cân nặng và nhu cầu hỗ trợ khi tắm hoặc mua sắm. Danh sách cần bao gồm mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc tự mua và thực phẩm chức năng. Thời điểm xuất hiện chóng mặt, buồn ngủ hoặc dáng đi không vững nên được đặt cạnh lần đổi thuốc gần nhất.

Lực tay dưới ngưỡng không đồng nghĩa một người đã mắc thiểu cơ. Tốc độ dưới 1 m/giây cũng không xác nhận người đó chắc chắn sẽ mất chức năng. Sự hiện diện của thuốc an thần hoặc thuốc ngủ trong danh sách nguy cơ không phải là lý do để tự ngừng thuốc. Mỗi kết quả cần được giải thích cùng bệnh sử, điều kiện đo và diễn tiến sinh hoạt.

HPA khuyến nghị người cao tuổi tại Đài Loan tự đánh giá sáu năng lực mỗi sáu tháng. Thay đổi rõ về chức năng không cần chờ đến mốc định kỳ mới được xem xét. Lịch đo lại lực tay, dáng đi hoặc rà soát thuốc do nhóm chăm sóc xác định theo tình trạng từng người. Giá trị của đánh giá nằm ở chuỗi hành động sau sàng lọc: xác nhận, chuyển tuyến, hỗ trợ và đánh giá lại.