Trẻ nheo mắt khi nhìn bảng, nghiêng đầu trước màn hình hoặc che một mắt là những dấu hiệu để người chăm sóc ghi nhận. Các hành vi này chưa xác định cận thị. Tật khúc xạ, lệch trục mắt, chênh lệch thị lực và khó phối hợp hai mắt đều gây biểu hiện tương tự. Khi tình trạng lặp lại, cố định về một phía hoặc cản trở đọc và học, trẻ cần được khám mắt thay vì chỉ chờ lần sàng lọc kế tiếp.

Ghi chép hữu ích gồm thời điểm khởi phát, khoảng cách nhìn, bên mắt bị che, tần suất và thời gian kéo dài. Video ngắn trong sinh hoạt thường ngày giúp bác sĩ thấy tư thế chỉ xuất hiện khi nhìn xa, đọc sách hay lúc mệt. Trẻ không cần lặp lại động tác gây khó chịu chỉ để quay phim. Mục tiêu của hồ sơ là tái hiện tình huống, không phải thử thị lực tại nhà.

Dấu hiệu cần khám trong ngày hoặc cấp cứu

Thay đổi thị lực đột ngột, nhìn đôi mới xuất hiện, sụp mí đột ngột, đau mắt dữ dội hoặc sợ ánh sáng không thuộc nhóm chờ hẹn định kỳ. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) là hệ thống y tế công của Anh. NHS yêu cầu đánh giá khẩn khi nhìn đôi khởi phát đột ngột và cấp cứu nếu triệu chứng xuất hiện sau chấn thương đầu. Đau đầu dữ dội hoặc đồng tử giãn kèm nhìn đôi cũng là dấu hiệu cấp cứu. NHS cũng xếp sụp mí đột ngột, đau bên trong mắt, sợ ánh sáng và thay đổi thị lực vào nhóm cần trợ giúp khẩn.

Hóa chất bắn vào mắt và dị vật xuyên mắt cần được xử trí ngay. Hiệp hội Nhãn khoa Nhi và Lác Hoa Kỳ (AAPOS) công bố hướng dẫn về chấn thương mắt ở trẻ. AAPOS hướng dẫn rửa mắt và mặt bằng nước sẵn có ít nhất 10-15 phút khi hóa chất bắn vào mắt. Sau đó, trẻ cần được bác sĩ hoặc khoa cấp cứu đánh giá ngay. Nếu vật sắc xuyên qua mắt hoặc mí mắt, AAPOS yêu cầu giữ nguyên vật, không kéo ra và đưa trẻ đến cấp cứu sớm nhất.

Đồng tử trắng (leukocoria) là tình trạng đồng tử trông trắng thay vì đen, đôi khi chỉ hiện trong ảnh dùng đèn flash. AAPOS khuyến cáo trẻ có đồng tử trắng phải được bác sĩ mắt khám ngay. Một số nguyên nhân gây tình trạng này đe dọa thị lực hoặc tính mạng. Hình phản chiếu trắng lặp lại ở một mắt không nên bị bỏ qua như lỗi góc chụp.

Một tư thế nhìn không xác định được nguyên nhân

Nheo mắt làm khe mắt hẹp và đôi khi khiến đường viền vật rõ hơn trong thời gian ngắn. Phản ứng này gợi ý trẻ đang khó nhìn, nhưng không phân biệt cận thị, viễn thị với loạn thị. Ngồi sát màn hình cũng không cho biết nguyên nhân nếu thiếu kết quả đo từng mắt.

Tư thế nghiêng đầu hoặc quay mặt giúp một số trẻ dùng hướng nhìn dễ chịu hơn. AAPOS liệt kê lác, rung giật nhãn cầu và chênh lệch thị lực hai mắt trong các nguyên nhân mắt gây tư thế đầu bất thường. Danh sách còn có sụp mí và nhu cầu đeo kính. Cơ cổ ngắn, bất thường xương cổ, khó vận động cơ hoặc giảm thính lực cũng nằm trong nhóm nguyên nhân ngoài mắt của tài liệu này. Khám mắt toàn diện giúp xác định trẻ có cần đánh giá thêm ở chuyên khoa khác hay không.

Hành vi được ghi nhận Nội dung cần làm rõ Thông tin hữu ích khi đi khám
Nheo mắt khi nhìn xa hoặc chỉ nhận ra người ở khoảng cách gần Thị lực từng mắt và tình trạng khúc xạ Khoảng cách, tần suất và biểu hiện khi nhìn gần
Nghiêng đầu hoặc quay mặt theo một hướng cố định Vị trí mắt, vận động nhãn cầu, chênh lệch thị lực và nguyên nhân ngoài mắt Hướng nhìn làm xuất hiện tư thế và triệu chứng ở cổ
Che một mắt khi đọc hoặc xem vật ở xa Thị lực một mắt, phối hợp hai mắt hoặc nhìn đôi Mắt bị che, khoảng cách nhìn và thời gian kéo dài
Đọc lệch dòng hoặc chép thiếu chữ Thị lực, vận động mắt và các yếu tố học tập Khoảng cách làm bài, ánh sáng và môn học liên quan
Dụi mắt kèm đỏ, ngứa hoặc chảy ghèn Bề mặt mắt, dị ứng, kích ứng hoặc tình trạng khác Thời gian kéo dài, môi trường và đặc điểm dịch tiết
Bảng minh họa các hành vi nheo mắt, nghiêng đầu, che một mắt và gặp khó khăn khi đọc

Bảng trên dùng để sắp xếp thông tin trước buổi khám. Mỗi hàng chứa nhiều hướng cần kiểm tra, không phải danh sách chẩn đoán tại nhà. Cùng một hành vi ở hai trẻ không nhất thiết xuất phát từ cùng nguyên nhân.

Sàng lọc thị lực không thay thế khám mắt toàn diện

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan là cơ quan trung ương phụ trách y tế và phúc lợi tại Đài Loan. Cơ quan Thúc đẩy Sức khỏe Đài Loan (HPA), đơn vị thuộc bộ này, phụ trách các chương trình nâng cao sức khỏe cộng đồng. Từ năm học bắt đầu năm 2025, HPA thí điểm sàng lọc thị lực tại trường mẫu giáo ở một số địa phương Đài Loan. Bác sĩ mắt vào trường để sàng lọc lác, nhược thị và đo khúc xạ sau liệt điều tiết. Trẻ có kết quả bất thường trong chương trình tại Đài Loan được đưa vào quy trình theo dõi tiếp theo.

Vai trò của sàng lọc là tìm những trẻ cần chuyển khám trong thời gian và điều kiện giới hạn. Tuổi, mức quen với bảng thị lực, sự mệt mỏi và khả năng tập trung đều ảnh hưởng kết quả. Một lần đạt không loại trừ toàn bộ vấn đề về khúc xạ, vị trí mắt, vận động nhãn cầu hoặc sức khỏe mắt. HPA lưu ý kết quả 1,0 trên bảng thị lực không tự loại trừ nguy cơ cận thị.

Khám mắt toàn diện bắt đầu từ bệnh sử và thị lực riêng của từng mắt. Bác sĩ đánh giá vị trí mắt, vận động nhãn cầu, phản xạ đồng tử, khúc xạ và cấu trúc mắt theo tuổi cùng mức hợp tác của trẻ. Khúc xạ sau liệt điều tiết (cycloplegic refraction) dùng thuốc nhỏ mắt để tạm giảm sức điều tiết. Kết quả nhờ đó ít bị ảnh hưởng bởi khả năng lấy nét mạnh ở trẻ. Bác sĩ quyết định có cần kỹ thuật này hay không và hướng dẫn chăm sóc sau khi nhỏ thuốc.

Sơ đồ từ sàng lọc thị lực ở trường đến giấy chuyển khám, khám mắt toàn diện và theo dõi

Khi nào đặt lịch khám mắt thông thường

Trẻ nheo mắt, nghiêng đầu, che một mắt hoặc phải đến gần mới nhìn rõ nên được đặt lịch khi biểu hiện lặp lại hoặc ảnh hưởng sinh hoạt. Kết quả sàng lọc không đạt, kính cũ không còn giúp nhìn rõ và lịch theo dõi bị gián đoạn cũng là lý do để hẹn khám. Đây là nhóm khám ngoại trú, miễn là không xuất hiện dấu hiệu cấp tính đã nêu ở phần đầu. Tần suất theo dõi sau đó do bác sĩ mắt xác định từ kết quả thực tế.

Biểu hiện trong lớp học đôi khi khác với ở nhà. Ghi nhận của giáo viên về tốc độ chép bài, nhầm chữ, đổi chỗ ngồi hoặc mất dòng khi đọc giúp bổ sung bối cảnh. Sự khác biệt rõ giữa hai mắt, chẳng hạn trẻ luôn che cùng một mắt, cần được mô tả chính xác. Những quan sát này không thay thế phép đo thị lực của từng mắt.

Những nhóm trẻ cần đánh giá riêng

Tiền sử sinh non, bệnh mắt, chấn thương hoặc phẫu thuật mắt làm thay đổi nội dung bác sĩ cần kiểm tra. Gia đình có người bị tật khúc xạ nặng hoặc bệnh mắt từ nhỏ cũng là dữ kiện cần ghi trong bệnh sử. Trẻ chậm phát triển hoặc khó diễn đạt cảm giác nhìn mờ cần cách kiểm tra phù hợp với khả năng hợp tác. Không dùng kết quả của anh chị em để suy ra tình trạng của trẻ.

Trẻ mắc bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc dài hạn cần mang danh sách thuốc đến buổi khám. Một số thuốc toàn thân liên quan đến thị lực, đồng tử hoặc vận động mắt, nên tên thuốc và thời gian dùng giúp bác sĩ đọc đúng bối cảnh. Thuốc nhỏ làm giãn đồng tử và thuốc điều trị mắt chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ. Đơn thuốc hoặc kính của người khác không dùng để thử cho trẻ.

Thông tin giúp bác sĩ tái hiện tình huống

Một hồ sơ ngắn, có mốc thời gian hữu ích hơn nhận xét chung rằng trẻ nhìn kém. Khoảng cách, ánh sáng và mức mệt mỏi cho biết biểu hiện thay đổi theo hoàn cảnh nào. Giấy sàng lọc, kính đang dùng và video ngắn giúp đối chiếu quan sát ở nhà với kết quả tại phòng khám.

  • Thời điểm khởi phát, tần suất và thời gian kéo dài được ghi theo từng tình huống.
  • Khoảng cách nhìn và mắt thường bị che được mô tả riêng.
  • Phiếu sàng lọc, đơn kính cũ và lịch tái khám trước đây được giữ cùng hồ sơ.
  • Danh sách thuốc gồm tên thuốc và thời gian sử dụng.
  • Video ngắn cho thấy tư thế tự nhiên khi nhìn bảng, đọc sách hoặc xem màn hình.

Thử kính của người khác, tự đo độ kính hoặc tự nhỏ thuốc không giúp phân biệt các nguyên nhân trên. Kết quả khám phải đặt thị lực cạnh khúc xạ, vị trí mắt, vận động nhãn cầu và sức khỏe mắt. Quyết định đeo kính, theo dõi hay điều trị chỉ được đưa ra sau đánh giá trực tiếp.

Dữ liệu Đài Loan và phạm vi áp dụng ở Việt Nam

Chương trình thí điểm trường mẫu giáo nêu trong bài thuộc hệ thống y tế và giáo dục tại Đài Loan. Phạm vi địa phương, cách gửi giấy chuyển khám và lịch theo dõi không tự áp dụng cho trẻ ở Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Nhận định trên phản ánh phạm vi nguồn đã kiểm tra, không khẳng định Việt Nam không có chương trình liên quan.

Các dấu hiệu cấp tính do AAPOS và NHS công bố được dùng để phân luồng mức khẩn. Lối vào hệ thống y tế phụ thuộc nơi trẻ đang ở. Tại Đài Loan, gia đình dùng phòng khám mắt hoặc khoa cấp cứu theo mức khẩn của triệu chứng. Ở Việt Nam, cơ sở khám mắt và cấp cứu tại địa phương xác định quy trình tiếp nhận.

Ba câu hỏi thường gặp

Nheo mắt lặp lại có đồng nghĩa trẻ bị cận thị không?

Không. Nheo mắt cho thấy trẻ đang cố làm hình ảnh rõ hơn hoặc giảm khó chịu. Dấu hiệu này không phân biệt cận thị, viễn thị, loạn thị và vấn đề phối hợp hai mắt. Khám mắt mới xác định được thị lực và khúc xạ của từng mắt.

Nghiêng đầu có đồng nghĩa trẻ bị lác không?

Không. Lác là một nguyên nhân, bên cạnh rung giật nhãn cầu, chênh lệch thị lực, sụp mí, nhu cầu đeo kính và nguyên nhân ở cổ hoặc thính lực. Trẻ có tư thế cố định cần được khám mắt trước khi xác định hướng đánh giá tiếp theo.

Sàng lọc đạt rồi thì còn cần khám mắt không?

Kết quả đạt chỉ phản ánh những nội dung mà công cụ đã kiểm tra tại thời điểm đó. Trẻ vẫn cần khám khi tiếp tục nheo mắt, nghiêng đầu, che một mắt hoặc có khác biệt rõ giữa hai bên. Dấu hiệu đột ngột, đau dữ dội, chấn thương, hóa chất hoặc đồng tử trắng được xử lý theo mức khẩn, không chờ lần sàng lọc kế tiếp.