Trẻ dùng điện thoại lâu: năm bước cùng gia đình giữ cân bằng số

Điện thoại được dùng cho học tập, liên lạc, giải trí và chơi game, nên thời lượng dài chưa đủ để kết luận trẻ gặp vấn đề. Điều cần nhìn là giấc ngủ, học tập, ăn uống, vận động, quan hệ gia đình và khả năng dừng lại khi đã đến lúc.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mô tả rối loạn chơi game qua ba nhóm dấu hiệu: kiểm soát việc chơi suy giảm, chơi được ưu tiên hơn các hoạt động khác và vẫn tiếp tục hoặc tăng lên dù đã có hậu quả tiêu cực. Khái niệm này thuộc ICD-11 và không thể áp dụng nguyên xi cho mọi kiểu dùng điện thoại hoặc Internet.

Khi nào cần tìm hỗ trợ sớm?

Nếu trẻ thường xuyên thiếu ngủ, bỏ bữa, không đến trường, bỏ hẳn hoạt động từng yêu thích, bị xung đột gia đình kéo dài hoặc không dừng được việc dùng thiết bị dù đã thống nhất, gia đình nên trao đổi với bác sĩ nhi, chuyên viên sức khỏe tâm thần hoặc nhân viên tư vấn học đường. Khi trẻ nói muốn tự làm hại bản thân, bị đe dọa trên mạng, bị dụ dỗ gặp người lạ hoặc đang ở tình huống nguy hiểm, cần đưa trẻ ra khỏi nguy cơ và liên hệ dịch vụ khẩn cấp hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em tại nơi cư trú.

Những dấu hiệu này không tự xác định nguyên nhân. Áp lực học tập, bắt nạt, khó khăn trong quan hệ bạn bè, thiếu ngủ hoặc vấn đề sức khỏe khác cũng có thể làm hành vi thay đổi. Gia đình nên ghi lại biểu hiện cụ thể, thời điểm xảy ra và điều gì làm tình hình nặng hơn để nhân viên chuyên môn có thêm thông tin đánh giá.

Năm bước gia đình có thể bắt đầu

Tài nguyên giáo dục sức khỏe của Sở Y tế thành phố Đào Viên tại Đài Loan tóm tắt năm bước gồm nhìn vào sinh hoạt, tìm hiểu nhu cầu, cùng lập quy tắc, tiếp tục theo dõi và tìm hỗ trợ khi cần. Đây là hướng dẫn đồng hành trong đời sống gia đình, không phải chẩn đoán hay phác đồ điều trị.

Bước một: nhìn vào sinh hoạt trước khi nhìn vào con số

Ghi lại giờ trẻ đi ngủ, thức dậy, ăn uống, học bài, vận động và dùng thiết bị trong khoảng một đến hai tuần. Nếu điện thoại được dùng để làm bài, liên lạc với bạn hoặc xem nội dung giải trí, hãy ghi cả mục đích và hoàn cảnh. Một buổi dùng lâu hơn bình thường chưa nói lên nhiều điều; mô hình lặp lại cùng hậu quả trong sinh hoạt mới đáng đem ra trao đổi.

Bước hai: hỏi trẻ đang cần điều gì

Cha mẹ có thể hỏi trẻ thường mở điện thoại vào lúc nào, điều gì khiến trẻ khó dừng lại và hoạt động nào có thể thay thế. Trẻ có thể tìm bạn bè, cảm giác thuộc về một nhóm, thành tích trong game hoặc một khoảng nghỉ sau giờ học. Lắng nghe trước giúp cuộc nói chuyện tập trung vào nhu cầu và hoàn cảnh, thay vì gắn nhãn trẻ là “nghiện”.

Bước ba: cùng viết quy tắc cụ thể

Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị gia đình cùng xây dựng kế hoạch sử dụng phương tiện truyền thông phù hợp với nếp sống và giá trị của từng nhà. Quy tắc nên nói rõ thời điểm, địa điểm, việc cần hoàn thành trước đó và cách xử lý ngoại lệ. “Sau khi làm bài và tắm xong, dùng đến 21h” dễ thực hiện hơn “dùng ít thôi”. Nếu trẻ cần điện thoại làm đồng hồ báo thức, gia đình có thể bàn về thiết bị thay thế.

Người lớn cũng là một phần của kế hoạch. Nếu bữa tối là thời gian không dùng điện thoại, cha mẹ và người chăm sóc nên thực hiện cùng trẻ. Có thể bắt đầu với một hoặc hai tình huống gây ảnh hưởng rõ nhất, rồi hẹn ngày xem lại. Quy tắc quá nhiều hoặc thay đổi mỗi ngày thường khó duy trì.

Bước bốn: xem lại tác động, không giám sát từng phút

Sau một khoảng thời gian đã thống nhất, gia đình kiểm tra xem trẻ ngủ tốt hơn chưa, bài vở có được hoàn thành đều hơn không, bữa ăn và hoạt động chung có bớt gián đoạn không. Tuổi, lịch học, kỳ nghỉ và nhu cầu giao tiếp thay đổi nên kế hoạch cũng cần điều chỉnh. Mục tiêu là cải thiện sinh hoạt và khả năng tự điều chỉnh, không phải biến cha mẹ thành người kiểm tra liên tục.

Bước năm: tìm người hỗ trợ khi đời sống vẫn bị ảnh hưởng

Nếu gia đình đã trao đổi và thử điều chỉnh nhưng trẻ vẫn thiếu ngủ kéo dài, học tập hoặc quan hệ bị ảnh hưởng rõ, hãy đặt vấn đề với bác sĩ nhi, chuyên viên sức khỏe tâm thần hoặc nhân viên tư vấn học đường. Nếu trẻ đang được chăm sóc tâm lý hoặc tâm thần, không tự ý dừng điều trị và không quy mọi khó khăn cho điện thoại. Nhật ký sinh hoạt, các quy tắc đã thử và phản ứng của trẻ sẽ giúp buổi trao đổi cụ thể hơn.

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, phụ huynh không nên lấy lịch sàng lọc hoặc đường chuyển tuyến tại Đài Loan làm quyền lợi áp dụng trong nước. Chưa có cơ sở để đưa ra một mức giá chung cho tư vấn tâm lý trẻ em, một thời gian chờ chung cho mọi tỉnh thành hoặc một con số quốc gia về “nghiện điện thoại”. Khi cần tìm nơi hỗ trợ, gia đình nên hỏi trực tiếp bệnh viện nhi, khoa tâm lý hoặc tâm thần, trường học và cơ quan bảo vệ trẻ em tại địa phương về điều kiện tiếp nhận, chi phí và lịch hẹn hiện hành.

Thông tin chính thức về môi trường mạng có thể giúp gia đình nhìn rộng hơn thời lượng sử dụng. Trang giới thiệu Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cho biết Quyết định số 88/QĐ-BTTTT ngày 21 tháng 1 năm 2025 ban hành bộ quy tắc nhằm thúc đẩy môi trường mạng an toàn, lành mạnh và văn minh. Nội dung được giới thiệu không chỉ nói về thời gian dùng thiết bị, mà còn đề cập đến nội dung độc hại, thông tin riêng tư, bắt nạt, dụ dỗ và trách nhiệm của người lớn.

Theo cùng trang, cha mẹ, người chăm sóc và giáo viên được khuyến nghị lắng nghe ý kiến của trẻ, trao đổi về nhu cầu và sở thích, hướng dẫn trẻ phòng ngừa rủi ro, theo dõi thay đổi bất thường và hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn trên mạng. Đây là điểm hữu ích khi lập kế hoạch gia đình ở Việt Nam: “an toàn số” không chỉ là tắt máy đúng giờ, mà còn gồm người trẻ trò chuyện cùng, nội dung trẻ xem, dữ liệu cá nhân được chia sẻ và cách xử lý khi bị làm phiền.

Trường hợp có dấu hiệu xâm hại, nội dung độc hại hoặc rủi ro trực tiếp, trang thông tin nêu Tổng đài điện thoại quốc gia về bảo vệ trẻ em số 111 và mạng lưới VN-COP là các đầu mối để phản ánh, tố giác. Gia đình nên ghi lại đường link, tên tài khoản, thời điểm, ảnh chụp màn hình và lời đe dọa nếu việc lưu giữ không làm tăng nguy hiểm cho trẻ. Không nên buộc trẻ tiếp tục nói chuyện với người lạ để “thu thập bằng chứng”.

Cổng thông tin Bộ Y tế Việt Nam cũng mô tả hướng tiếp cận bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng gồm củng cố hệ thống pháp lý, giáo dục kỹ năng số, tăng khả năng tiếp cận tư vấn và phối hợp liên ngành. Điều đó cho thấy gia đình không phải tự giải quyết mọi rủi ro bằng cách cấm thiết bị. Với vấn đề sinh hoạt và sức khỏe tâm thần, phụ huynh vẫn cần tìm đánh giá phù hợp; với nguy cơ xâm hại hoặc nội dung độc hại, cần dùng đầu mối bảo vệ trẻ em.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh về tỷ lệ trẻ gặp vấn đề do sử dụng Internet hoặc một bảng giá thống nhất cho dịch vụ hỗ trợ. Vì vậy, gia đình nên hỏi rõ cơ sở tiếp nhận về chuyên môn của người tư vấn, hình thức đánh giá, chi phí từng buổi, cách bảo mật thông tin và thời điểm hẹn lại. Những câu hỏi này giúp phân biệt tư vấn sức khỏe, hỗ trợ tâm lý, khám y khoa và kênh bảo vệ trẻ em.

Đừng biến một lần xung đột thành chẩn đoán

Trẻ nổi giận khi bị nhắc cất điện thoại, dùng nhiều hơn trong kỳ nghỉ hoặc không muốn bỏ dở một trận game đều chưa đủ để kết luận có rối loạn. Gia đình cần xem phản ứng đó có lặp lại, có làm mất ngủ, bỏ học, rút khỏi quan hệ hay không và trẻ có thể điều chỉnh sau khi được hỗ trợ không.

Điểm bắt đầu hợp lý là một cuộc nói chuyện lúc cả nhà bình tĩnh, một quy tắc ít nhưng rõ, cùng một ngày hẹn để xem lại. Khi đời sống tiếp tục bị ảnh hưởng hoặc xuất hiện nguy cơ an toàn, hãy chuyển từ tranh luận trong gia đình sang hỗ trợ chuyên môn và đầu mối bảo vệ trẻ em phù hợp.