Sàng lọc phát triển trẻ em: sáu mốc tuổi và cách chuẩn bị

Trẻ nói ít, ít dùng cử chỉ hoặc chưa làm được một kỹ năng thường khiến gia đình băn khoăn có nên chờ thêm hay đặt lịch đánh giá. Một biểu hiện riêng lẻ không đủ để kết luận trẻ chậm phát triển. Sàng lọc giúp nhân viên y tế xem xét nhiều mặt phát triển và xác định có cần theo dõi hoặc đánh giá sâu hơn hay không.

Tại Đài Loan, Sở Y tế Chính quyền thành phố Đài Bắc mô tả dịch vụ sàng lọc phát triển trẻ em do bác sĩ đã qua đào tạo thực hiện. Gia đình nên đưa những quan sát trong đời sống hằng ngày vào buổi khám, thay vì tự chấm một bảng rồi tự đặt tên cho tình trạng của trẻ.

Sàng lọc khác chẩn đoán như thế nào

Sàng lọc là bước xem xét ban đầu, không phải chẩn đoán chính thức. Nhân viên y tế dùng công cụ chuẩn hóa và hỏi người chăm sóc về biểu hiện của trẻ ở nhà. Nếu kết quả cho thấy cần theo dõi hoặc chuyển tuyến, gia đình sẽ được hướng dẫn đánh giá thêm.

Buổi sàng lọc có thể bị ảnh hưởng bởi việc trẻ mệt, chưa quen phòng khám, lo lắng hoặc không muốn tham gia hoạt động. Vì vậy, kết quả cần được đặt cạnh những gì trẻ thường làm trong sinh hoạt. Nếu gia đình vẫn thấy lo sau một kết quả đạt, hãy mô tả lại tình huống cụ thể và hỏi nhân viên y tế có cần hẹn sớm hơn hay không.

Chẩn đoán hoặc đánh giá chuyên sâu có mục tiêu và phạm vi khác. Trẻ có thể được hỏi thêm, quan sát trong nhiều hoạt động hoặc gặp các chuyên môn phù hợp với vấn đề được ghi nhận. Kết quả sàng lọc cần chuyển tuyến không có nghĩa trẻ đã được xác định mắc một tình trạng cụ thể.

Bốn lĩnh vực được quan sát

Sàng lọc tại Đài Loan tập trung vào vận động thô, vận động tinh, ngôn ngữ nhận thức và phát triển xã hội. Bốn nhóm này giúp nhân viên y tế nhìn cả cách trẻ di chuyển, dùng tay, hiểu và biểu đạt, cũng như tương tác với người khác.

Vận động thô gồm lăn, ngồi, bò, đi và chạy. Vận động tinh liên quan đến việc đưa tay lấy đồ, cầm nắm, lật sách hoặc dùng dụng cụ ăn. Gia đình nên ghi trẻ làm được việc đó trong hoàn cảnh nào, cần hỗ trợ bao nhiêu và kỹ năng có khác giữa hai tay hay không.

Ngôn ngữ nhận thức không được đánh giá chỉ bằng số từ trẻ nói. Có thể ghi lại việc trẻ có chú ý âm thanh, hiểu hướng dẫn đơn giản, dùng ánh mắt hoặc cử chỉ để yêu cầu, và khám phá đồ vật ra sao. Phát triển xã hội gồm nhìn người quen, quay lại khi được gọi, chia sẻ sự chú ý, bắt chước động tác và tham gia trò chơi tương tác.

Nhật ký nên ghi một tình huống có thời điểm và bối cảnh. Ví dụ, trẻ quay lại khi được gọi tên lúc ở nhà nhưng không phản ứng trong nhóm đông người; hoặc trẻ dùng ngón tay chỉ món muốn lấy nhưng chưa dùng từ để yêu cầu. Mô tả như vậy hữu ích hơn câu nhận xét chung rằng trẻ chậm hơn.

Sáu mốc sàng lọc tại Đài Loan

Trẻ chưa đủ 7 tuổi tại Đài Loan được hỗ trợ sáu lần sàng lọc phát triển. Sáu khoảng tuổi lần lượt là 6 đến 10 tháng, 10 tháng đến 1 tuổi 6 tháng, 1 tuổi 6 tháng đến 2 tuổi, 2 đến 3 tuổi, 3 đến 5 tuổi và 5 tuổi đến trước 7 tuổi.

Cục Sức khỏe Quốc dân thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan công bố chương trình dịch vụ sàng lọc cho trẻ chưa đủ 7 tuổi. Đây là các khoảng sử dụng dịch vụ, không phải giới hạn để gia đình chỉ quan sát trẻ trong đúng những thời điểm đó.

Trước khi đặt lịch, hãy kiểm tra sổ sức khỏe trẻ em để biết đã dùng bao nhiêu lần và trẻ đang ở khoảng tuổi nào. Có thể hỏi cơ sở y tế về giờ làm việc, cách đặt hẹn và giấy tờ cần mang theo. Nếu bỏ lỡ một khoảng thời gian, gia đình nên hỏi trực tiếp cơ sở y tế hoặc cơ quan y tế địa phương thay vì tự cho rằng dịch vụ đã hết hiệu lực.

Chuẩn bị gì trước buổi khám

Gia đình nên mang sổ sức khỏe trẻ em, thẻ bảo hiểm y tế Đài Loan và bản ghi các quan sát gần đây. Khi đặt hẹn, cần hỏi cơ sở y tế có thực hiện sàng lọc theo chương trình hay không và có yêu cầu đặt lịch trước không.

Bản ghi có thể gồm kỹ năng khiến gia đình lo, thời điểm bắt đầu để ý, hoàn cảnh trẻ thường làm được hoặc không làm được, và thay đổi trong những tuần gần đây. Nếu trẻ sinh non, từng mắc bệnh nặng, có lo ngại về nghe hoặc nhìn, hoặc đã được đánh giá trước đó, hãy chuẩn bị hồ sơ liên quan để trao đổi.

Người chăm sóc, nhân viên nhà trẻ và giáo viên mầm non có thể thấy trẻ trong những hoàn cảnh khác nhau. Gia đình nên hỏi họ về việc trẻ hiểu hướng dẫn trong nhóm, tham gia trò chơi và biểu đạt nhu cầu. Sự khác nhau giữa nhà và lớp học không nhất thiết là mâu thuẫn; đó là thông tin để nhân viên y tế xem xét bối cảnh.

Khi kết quả cần theo dõi hoặc chuyển tuyến

Gia đình nên ghi rõ thời điểm hẹn lại, nội dung cần quan sát và giấy tờ cần mang theo. Nếu được giới thiệu đến đánh giá liên ngành, hãy hỏi cách sử dụng giấy chuyển tuyến, nơi đặt lịch và những dịch vụ hỗ trợ gia đình có thể tiếp cận.

Tài liệu của Cục Sức khỏe Quốc dân Đài Loan giải thích việc thúc đẩy sàng lọc phát triển và đánh giá liên ngành. Việc nhiều chuyên môn cùng xem xét có thể giúp làm rõ nhu cầu của trẻ, nhưng kế hoạch thực tế vẫn do gia đình và đội ngũ y tế thống nhất theo từng trường hợp.

Nếu một kỹ năng trẻ từng làm được bị giảm rõ rệt, chẳng hạn từ dùng từ hoặc động tác quen thuộc sang ít dùng hơn, gia đình nên sớm hỏi nhân viên y tế thay vì chỉ chờ mốc định kỳ tiếp theo. Có thể bắt đầu từ cơ sở đã làm sàng lọc, khoa nhi hoặc khoa y học gia đình và hỏi về hướng đánh giá phù hợp.

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, gia đình không nên mặc định có một chương trình sáu lần với cùng mốc tuổi như tại Đài Loan. Dịch vụ đánh giá phát triển được cung cấp theo cơ sở và chuyên môn sẵn có, vì vậy nơi tiếp nhận, công cụ sử dụng và chi phí cần hỏi trực tiếp trước khi đặt lịch. Bài viết này chưa tìm thấy bảng giá thống nhất trên toàn quốc cho sàng lọc phát triển trẻ em.

Quy trình kỹ thuật nhi khoa của Bệnh viện Nhi Trung ương có mục đánh giá sự phát triển theo tuổi bằng ASQ cho trẻ từ 0 đến 6 tuổi. Tài liệu này cho thấy đánh giá cần dùng phiếu theo tuổi, hỏi người nhà về biểu hiện của trẻ và để trẻ thực hiện hoạt động phù hợp. Đây là tài liệu chuyên môn của một bệnh viện, không phải thông báo rằng mọi cơ sở trên cả nước đều cung cấp cùng dịch vụ.

Gia đình có thể hỏi khoa nhi, phục hồi chức năng nhi hoặc đơn vị phát triển trẻ em tại bệnh viện công lập hay bệnh viện chuyên khoa ở địa phương. Khi gọi điện, nên hỏi bốn điểm: cơ sở có tiếp nhận đánh giá phát triển không, ai thực hiện, cần mang hồ sơ nào và chi phí dự kiến của từng phần khám. Nếu cơ sở không có dịch vụ, hãy hỏi nơi được giới thiệu thay vì tự mua một bộ trắc nghiệm trên mạng.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 là văn bản pháp lý của Việt Nam về hoạt động khám bệnh và chữa bệnh, nhưng không tạo ra một lịch sàng lọc phát triển sáu lần áp dụng chung như chương trình tại Đài Loan. Vì vậy, câu hỏi về quyền lợi, nơi khám và khoản phải trả nên được giải đáp bởi cơ sở y tế hoặc cơ quan y tế địa phương dựa trên dịch vụ thực tế.

Trẻ dưới 6 tuổi thuộc nhóm được Nhà nước bảo đảm khám bệnh, chữa bệnh không phải trả tiền tại cơ sở y tế công lập theo quy định được công bố trong hệ thống văn bản pháp luật. Quyền này không đồng nghĩa mọi đánh giá phát triển tại mọi cơ sở đều miễn phí, hoặc mọi dịch vụ can thiệp đều nằm trong cùng phạm vi. Gia đình cần hỏi rõ nội dung được tiếp nhận và khoản nào có thể phát sinh trước buổi hẹn.

Nếu đang sống ở Việt Nam và thấy trẻ có dấu hiệu đáng lo, gia đình nên mang sổ tiêm chủng, hồ sơ sinh hoặc bệnh án liên quan, cùng một vài ghi chép hoặc video ngắn về hoạt động thường ngày nếu cơ sở cho phép tiếp nhận. Mục tiêu của việc chuẩn bị là giúp nhân viên y tế hiểu trẻ trong nhiều hoàn cảnh, không phải để cha mẹ tự chẩn đoán tại nhà.

Câu hỏi thường gặp

Sàng lọc đạt rồi có cần tiếp tục quan sát không?
Có. Biểu hiện của trẻ thay đổi theo tuổi và hoàn cảnh. Nếu vẫn có mối lo cụ thể, gia đình nên ghi lại và hỏi nhân viên y tế.

Trẻ không hợp tác trong ngày khám thì sao?
Hãy nói rõ trẻ thường làm gì ở nhà và hỏi có cần bổ sung quan sát, đổi lịch hoặc đánh giá theo cách khác không.

Gia đình có thể tự làm bảng hỏi trên mạng không?
Có thể đọc tài liệu chính thức để biết nên quan sát gì, nhưng bảng tự điền không thay thế sàng lọc do người được đào tạo thực hiện hoặc đánh giá chuyên môn.

Khi nào nên hỏi sớm?
Nên hỏi nhân viên y tế khi gia đình lo kéo dài, trẻ mất kỹ năng từng có, hoặc sự khác biệt xuất hiện rõ trong nhiều hoàn cảnh. Không cần chờ đúng mốc định kỳ mới nêu vấn đề.