Tập tạ và nguy cơ đột quỵ: huyết áp, nín thở, giới hạn bằng chứng

Các nguồn được rà soát chưa xác định tập kháng lực (resistance training), thường gọi là tập tạ, trực tiếp gây đột quỵ. Dữ liệu rõ hơn mô tả phản ứng cấp tính khi nâng tạ nặng, nín thở hoặc tập gần kiệt sức. Huyết áp lúc đó dao động mạnh trong vài giây. Đánh giá nguy cơ phải tính đến bệnh nền, thuốc đang dùng, cường độ và kỹ thuật thở.

Nghiệm pháp Valsalva (Valsalva maneuver) là động tác đóng thanh môn và giữ hơi khi gắng sức. Mức tối đa một lần lặp (one-repetition maximum, 1RM) là khối lượng lớn nhất một người nâng được một lần với kỹ thuật xác định. Nghiên cứu và khuyến nghị dùng hai khái niệm này để mô tả cường độ cùng cách gắng sức. Chúng không phải mục tiêu mà mọi người tập phải thử. Một buổi tập có kiểm soát khác với lần nâng gần tối đa đến kiệt sức.

Dấu hiệu cần cấp cứu ngay

Méo miệng, yếu một bên tay hoặc chân, không nâng được tay, nói khó hay không diễn đạt được là các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ cấp. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan là cơ quan phụ trách y tế và phúc lợi tại Đài Loan. Cơ quan này yêu cầu ghi lại thời điểm khởi phát và gọi 119 ngay khi xuất hiện dù chỉ một dấu hiệu FAST tại Đài Loan. Không chờ triệu chứng tự giảm rồi mới quyết định đi viện.

Số 119 và hướng dẫn của nguồn trên áp dụng tại Đài Loan. Người đang ở Việt Nam cần tiếp cận khoa cấp cứu gần nhất theo hệ thống y tế tại nơi cư trú. Nguồn của Đài Loan không mô tả số gọi hoặc quy trình tiếp nhận tại Việt Nam. Không trì hoãn cấp cứu để tìm xem buổi tập có phải nguyên nhân hay không.

Vì sao nín thở làm phản ứng huyết áp mạnh hơn

Khi người tập giữ hơi, áp lực trong lồng ngực thay đổi và cơ đang co ép lên mạch máu. Phản xạ tim mạch đồng thời làm huyết áp tăng. Nghiên cứu trên 20 nam giới mới tập tạ so sánh ba kỹ thuật thở và ghi nhận Valsalva tạo ra phản ứng huyết áp cao nhất. Nghiên cứu không theo dõi số ca đột quỵ.

Một nghiên cứu khác đo trực tiếp huyết áp động mạch ở 5 nam giới có kinh nghiệm. Họ nâng mức tạ từ 80% đến 100% tối đa và tập đến kiệt sức. Huyết áp tăng rất cao trong pha dùng lực rồi giảm ở pha hạ tạ. Nín thở góp phần vào mức tăng được quan sát. Mẫu nhỏ và hoàn cảnh gần tối đa không đại diện cho buổi tập thông thường.

Tổng quan năm 2021 mô tả huyết áp dao động theo từng pha và tạo thách thức cho cơ chế điều hòa lưu lượng máu não. Nhóm tác giả cho biết tập kháng lực cường độ cao kèm Valsalva vẫn được nghiên cứu ít hơn vận động hiếu khí. Dữ liệu sinh lý cấp tính không cho biết tỷ lệ đột quỵ trong cộng đồng. Chúng cũng không xác định một mức tạ chung gây đột quỵ.

Những trường hợp cần đánh giá trước khi tập

American College of Sports Medicine (ACSM) là tổ chức chuyên môn về y học thể thao tại Mỹ. ACSM yêu cầu xem xét triệu chứng, bệnh tim mạch hoặc chuyển hóa, thuốc đang dùng và bệnh đi kèm khi sàng lọc trước vận động. Người tăng huyết áp chưa ổn định hoặc mắc bệnh mạch máu não cần đưa các dữ kiện này cho đội ngũ y tế. Nhóm này gồm người từng đột quỵ hoặc từng có cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA). Đánh giá phải có trước lần thử mức tạ tối đa hoặc buổi tập đến kiệt sức.

Khuyến nghị Thực hành tốt nhất về đột quỵ của Canada (Canadian Stroke Best Practices) dành cho giai đoạn phục hồi sau đột quỵ. Tài liệu yêu cầu đánh giá bệnh sử và thể chất trước chương trình vận động hiếu khí. Trong lúc tập, triệu chứng, nhịp tim, huyết áp và mức gắng sức phải được theo dõi. Tập kháng lực được đề cập cho người suy giảm nhẹ đến vừa ở chi dưới nhằm cải thiện sức mạnh và chức năng vận động. Đây là chương trình phục hồi có đánh giá, không phải bằng chứng cho tập nặng đến kiệt sức.

Huyết áp tại nhà giúp cung cấp chuỗi số liệu thay vì một lần đo đơn lẻ. ACSM xem đo huyết áp chính xác là bước cần thiết để xác lập mức ban đầu và theo dõi thay đổi. Nhật ký cần ghi thời điểm đo, triệu chứng và thuốc đang dùng. Các số liệu này bổ sung cho buổi đánh giá, không thay thế quyết định của đội ngũ điều trị.

Các thông số ACSM trong bài dành cho người lớn tăng huyết áp đã qua sàng lọc. Trẻ em và thai phụ không được đại diện trong hai nghiên cứu huyết áp cấp tính nêu trên. Các mức phần trăm của người lớn không được áp trực tiếp cho hai nhóm này. Bệnh sử và thuốc của người mắc bệnh mạn tính cần được đội ngũ điều trị xem xét trước khi đổi cường độ tập.

Điều chỉnh nhịp thở và cường độ

ACSM nêu mức 60% đến 80% 1RM như khoảng tham khảo cho tập kháng lực từ vừa đến mạnh ở người lớn tăng huyết áp. Tổ chức này đề xuất 2 đến 3 buổi mỗi tuần, gồm 2 đến 4 hiệp với 8 đến 12 lần lặp cho mỗi nhóm cơ chính. Cường độ cần tăng theo từng bước, tránh thay đổi lớn đột ngột. Đây là khung tham khảo sau sàng lọc, không phải lịch tập cố định cho từng người.

Tài liệu giáo dục của ACSM nêu mức nhẹ hơn, khoảng 40% đến 50% 1RM, cho người mới tập hoặc người cao tuổi. Tài liệu cũng nhấn mạnh duy trì nhịp thở đều. Tỷ lệ này vẫn cần được đặt cạnh khả năng kiểm soát động tác và phản ứng sau buổi tập. Người thuộc nhóm nguy cơ không nên tự thử 1RM chỉ để tìm một con số khởi đầu. Mức khởi đầu cần dựa trên đánh giá bệnh và khả năng kiểm soát động tác.

• Giữ nhịp thở liên tục. Cách dễ theo là thở ra trong pha đẩy hoặc kéo và hít vào khi trở về vị trí đầu.
• Chọn mức tạ kiểm soát được. Người tập phải giữ đúng tư thế mà không cần giật tạ hoặc nín thở để hoàn thành lần lặp.
• Không đưa mọi hiệp đến kiệt sức. Khối lượng và số lần lặp chỉ nên tăng từng bước, tránh thay đổi lớn đột ngột.
• Dành thời gian khởi động và hồi tĩnh. Buổi tập cần có phần chuyển tiếp thay vì bắt đầu hoặc dừng ở mức gắng sức cao.

Nín thở thoáng qua trong một lần lặp không tự chứng minh đã xảy ra tổn thương não. Tuy vậy, chóng mặt hoặc cảm giác gần ngất là lý do dừng buổi tập để được đánh giá. Nếu đồng thời xuất hiện méo miệng, yếu một bên hoặc nói khó, cần gọi cấp cứu ngay. Không dùng một lần đo huyết áp sau buổi tập để tự loại trừ tình trạng khẩn cấp.

Giới hạn bằng chứng tại Đài Loan và Việt Nam

Hai nghiên cứu huyết áp cấp tính có mẫu nhỏ và chỉ tuyển nam giới. Chúng đo phản ứng trong lúc tập, không theo dõi nguy cơ đột quỵ dài hạn. Khuyến nghị ACSM đến từ Mỹ, còn tài liệu Canada tập trung vào phục hồi sau đột quỵ. Vì vậy, các nguồn này không tạo ra một ngưỡng tạ chung cho người tập tại Đài Loan hoặc Việt Nam.

Thông tin FAST và số 119 trong bài thuộc hệ thống cấp cứu tại Đài Loan. Nguồn quốc tế giúp giải thích cơ chế, nhưng không quy định quy trình cấp cứu tại Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Chưa có nguồn đã xác minh nào trong bài định lượng nguy cơ đột quỵ do một buổi tập tạ đối với từng người.