Thuốc ngủ dùng hằng ngày: kiểm tra đơn thuốc, rượu bia và cách ngừng

Thuốc ngủ không phải một nhóm thuốc duy nhất. Có thuốc được kê dùng mỗi tối trong một khoảng thời gian, có thuốc chỉ dùng khi cần, còn thời gian điều trị phụ thuộc hoạt chất, đơn thuốc và tình trạng sức khỏe. Người đang dùng thuốc không nên tự kéo dài, tăng liều, đổi sang thuốc của người thân hoặc ngừng đột ngột.

Nếu gần đây phải dựa vào thuốc mới ngủ được, hãy ghi lại tên thuốc, giờ dùng, số lần dùng, rượu bia và mức tỉnh táo ban ngày để trao đổi khi tái khám. Mất ngủ đi cùng lo âu hoặc áp lực cần được đánh giá trong bối cảnh rộng hơn, nhưng thông tin chung không thay cho quyết định của bác sĩ kê đơn.

Dấu hiệu cần cấp cứu ngay

Khó thở, thở chậm rõ rệt, môi tím, lú lẫn, không đánh thức được, co giật hoặc nghi đã dùng quá liều thuốc ngủ cần được cấp cứu ngay. Không để người bệnh ở một mình, không gây nôn và không cho uống thêm thuốc hay rượu bia. Gọi số cấp cứu tại nơi đang ở, giữ lại vỏ thuốc và mang theo danh sách thuốc để nhân viên y tế đánh giá.

Người lớn tuổi cần chú ý thêm tình trạng loạng choạng, ngã hoặc buồn ngủ kéo dài sang ngày hôm sau. Nếu người dùng thuốc có bệnh hô hấp, nghi ngờ ngưng thở khi ngủ, đang mang thai, đang chăm sóc trẻ nhỏ hoặc dùng thuốc lâu dài, hãy báo rõ với nhân viên y tế khi có dấu hiệu bất thường.

Thuốc ngủ dùng hằng ngày có an toàn không?

Tần suất dùng phải theo đơn. Tên gọi thuốc ngủ trong đời sống bao gồm thuốc nhóm benzodiazepine, thuốc thường gọi là Z-drug và các thuốc có cơ chế khác. Thuốc chống lo âu cũng không phải một nhóm đồng nhất: một số thuốc gây buồn ngủ hoặc có nguy cơ lệ thuộc, một số thuốc khác có mục đích và tác động khác.

Vì vậy, người bệnh cần đọc tên thuốc, hàm lượng, thời điểm dùng và dòng ghi dùng hằng ngày hay dùng khi cần trên túi thuốc. Nếu đơn ghi dùng khi cần, không tự đổi thành dùng mỗi tối. Phụ nữ mang thai, trẻ em, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, người dùng nhiều thuốc và người có bệnh hô hấp cần cung cấp đầy đủ thông tin trước khi dùng.

Một tổng quan hệ thống và phân tích mạng năm 2022 trên người lớn mắc mất ngủ đã xem xét 170 thử nghiệm với 47.950 người. Bài nghiên cứu được lập chỉ mục trên PubMed cho thấy hiệu quả và dữ liệu an toàn dài hạn khác nhau giữa thuốc, nhóm người và thời gian theo dõi. Kết quả của một thử nghiệm ngắn không đủ để biến thuốc thành giải pháp tự dùng lâu dài.

Buồn ngủ ban ngày, chóng mặt, phản ứng chậm, suy giảm trí nhớ hoặc phối hợp vận động thường xuất hiện ở một số người. Dùng lâu hơn hoặc lặp lại thường xuyên cũng cần được xem xét nguy cơ dung nạp, lệ thuộc và phản ứng khi ngừng. Khi thuốc kém hiệu quả, người bệnh nên đặt lịch đánh giá thay vì tự uống thêm một viên.

Rượu bia và thuốc ngủ làm tăng rủi ro gì?

Rượu bia và một số thuốc ngủ đều làm giảm hoạt động của hệ thần kinh trung ương. Dùng cùng nhau dễ làm buồn ngủ sâu hơn, chóng mặt, đi không vững, phản ứng chậm và trong tình huống nặng gây thở chậm hoặc khó đánh thức. Khoảng cách vài giờ không phải căn cứ để tự kết luận rằng tương tác đã hết.

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan hướng dẫn dùng thuốc an thần gây ngủ theo đơn, uống với nước lọc, tránh đồ uống có cồn và không tự tăng hoặc ngừng thuốc. Nếu đã uống rượu bia vào tối dự kiến dùng thuốc, không tự đoán nên bỏ liều hay uống bù. Hãy đọc hướng dẫn trên túi thuốc và liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ.

Kiểm tra cả thuốc giảm đau và thuốc cảm

Tương tác cũng xảy ra giữa thuốc ngủ với thuốc giảm đau opioid, một số thuốc chống dị ứng, thuốc cảm, thuốc chống lo âu, thuốc an thần khác, thuốc không kê đơn và sản phẩm bổ sung. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan lưu ý rằng rượu bia dùng cùng một số thuốc giảm đau hoặc thuốc an thần gây ngủ làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn. Khi tái khám, hãy mang túi thuốc hoặc ảnh nhãn thuốc, đồng thời nói rõ thời điểm và lượng rượu bia đã dùng.

Đã dùng một thời gian thì ngừng thuốc thế nào?

Không tự ngừng đột ngột thuốc nhóm benzodiazepine hoặc thuốc đã dùng đều trong một thời gian. Mất ngủ bật lại, lo âu và các phản ứng ngừng thuốc là những nguy cơ cần theo dõi. Cách giảm thuốc phụ thuộc hoạt chất, thời gian đã dùng, liều trong đơn và tình trạng của từng người.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ yêu cầu cảnh báo an toàn nhấn mạnh không ngừng benzodiazepine đột ngột khi chưa có kế hoạch giảm thuốc. Khi quên một lần dùng, hãy xem túi thuốc hoặc tờ hướng dẫn và hỏi nhân viên y tế; không tự uống gấp đôi để bù.

Chuẩn bị thông tin cho lần tái khám

Ghi lại giờ lên giường, thời gian mới ngủ được, số lần tỉnh giấc, giờ thức dậy, số tối dùng thuốc, mức buồn ngủ ban ngày và tình trạng ngã. Ghi cả rượu bia, thuốc cảm, thuốc chống dị ứng, thuốc giảm đau và sản phẩm bổ sung. Nếu có ngáy to, ngưng thở khi ngủ, bệnh phổi, bệnh gan thận hoặc mang thai, cần nói rõ.

Hãy hỏi thẳng: thuốc này dùng mỗi ngày hay khi cần, khi nào đánh giá lại, và nếu muốn dừng thì kế hoạch giảm thuốc là gì. Những câu hỏi cụ thể giúp bác sĩ xem lại nguyên nhân mất ngủ, thuốc đang dùng và nguy cơ tương tác thay vì chỉ dựa vào một đêm ngủ tốt.

Khi nào cần tái khám hoặc trợ giúp khẩn cấp?

Nếu mất ngủ chỉ kéo dài ngắn và thuốc được dùng đúng đơn, người bệnh nên ghi nhật ký giấc ngủ trong thời gian chờ đánh giá. Cần tái khám khi mất ngủ lặp lại, ảnh hưởng công việc hoặc chăm sóc gia đình, cần dùng thuốc thường xuyên hơn, muốn tăng liều hoặc bắt đầu dùng hằng ngày một thuốc trước đó chỉ dùng khi cần.

Người cao tuổi nên chú ý việc thức dậy ban đêm, ngã và lái xe hoặc vận hành máy móc vào hôm sau. Buồn ngủ kéo dài, chóng mặt, phản ứng chậm hoặc trí nhớ giảm là lý do để hỏi lại nhân viên y tế. Không tự lái xe nếu đang lơ mơ sau khi dùng thuốc.

Khó thở, thở chậm rõ rệt, lơ mơ, không đánh thức được, co giật hoặc nghi dùng quá liều là tình huống cấp cứu. Gọi số cấp cứu tại nơi đang ở hoặc đến khoa cấp cứu, không để người bệnh một mình và mang theo bao bì thuốc. Không tự gây nôn, không cho uống cà phê, rượu bia hay thuốc khác để “giải” thuốc.

CBT-I và các lựa chọn chăm sóc giấc ngủ

Với mất ngủ kéo dài, người bệnh nên trao đổi về liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ, thường viết tắt là CBT-I. Liệu pháp này tập trung vào thói quen ngủ, suy nghĩ liên quan đến giấc ngủ và các yếu tố duy trì mất ngủ, thay vì chỉ dựa vào thuốc.

Hướng dẫn mất ngủ châu Âu năm 2023 xem CBT-I là lựa chọn đầu tay cho mất ngủ mạn tính ở người lớn và yêu cầu cân nhắc lợi ích cùng rủi ro khi dùng thuốc. Việc điều chỉnh thuốc vẫn do người kê đơn sắp xếp. Một số cơ sở có tư vấn trực tiếp hoặc chương trình số, nhưng mức độ cung cấp khác nhau.

Người bệnh nên theo dõi giờ thức dậy, lượng caffeine buổi chiều, thời lượng ngủ trưa, rượu bia và mức căng thẳng. Những ghi chép này không bảo đảm thay thế thuốc hoặc điều trị, nhưng giúp cuộc hẹn có thêm dữ kiện. Bài viết về mối liên hệ giữa ăn uống và giấc ngủ trong Tạp chí CommonHealth thuộc nhóm thông tin tham khảo, không phải căn cứ để tự điều chỉnh thuốc.

Tại Việt Nam thì sao

Người đang ở Việt Nam nên bắt đầu bằng việc xác định thuốc đang dùng là thuốc gì, có cần đơn hay không và cơ sở nào chịu trách nhiệm kê đơn. Không nên mua lại thuốc từ người quen hoặc dùng viên thuốc còn thừa từ lần điều trị trước. Tên thương mại khác nhau giữa các cơ sở, nên việc kiểm tra hoạt chất, số đăng ký và dạng bào chế trên nhãn quan trọng hơn việc nhớ màu vỏ hộp.

Cục Quản lý Dược thuộc Bộ Y tế Việt Nam có trang tra cứu thông tin thuốc theo tên thuốc, số tiếp nhận, số đăng ký và năm. Đây là nơi người bệnh hoặc người chăm sóc nên đối chiếu thông tin công khai trước khi hỏi tiếp bác sĩ, dược sĩ. Kết quả tra cứu không thay cho đơn thuốc, không cho biết thuốc phù hợp với từng người và không phải xác nhận rằng người đọc nên tự mua thuốc.

Về giá, không nên lấy một con số trên mạng làm giá chung cho thuốc ngủ. Cục Quản lý Dược có hệ thống tra cứu giá thuốc kê khai và kê khai lại, trong đó có trường để tìm theo số đăng ký, tên thuốc, đơn vị kê khai và cơ sở sản xuất. Một cổng khác công bố giá thuốc trúng thầu theo bệnh viện hoặc Sở Y tế. Giá kê khai, giá trúng thầu và số tiền người bệnh trả tại một cơ sở không phải lúc nào cũng là cùng một mức, vì vậy cần hỏi trực tiếp nơi bán về quy cách hộp và giá tại thời điểm mua.

Luật Dược số 105/2016/QH13 được công bố trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ Việt Nam. Khi cần kiểm tra một thuốc có thuộc nhóm phải kê đơn hoặc cơ sở bán thuốc có đủ điều kiện, người đọc nên hỏi nhà thuốc và đối chiếu nguồn của Cục Quản lý Dược. Không nên suy ra tình trạng kê đơn chỉ từ việc một sản phẩm được quảng cáo trên mạng, vì quảng cáo không chứng minh thuốc phù hợp hoặc an toàn cho người đang mất ngủ.

Đối với nơi khám, người bệnh nên tìm bệnh viện hoặc phòng khám có chuyên khoa phù hợp rồi kiểm tra giấy phép hoạt động, phạm vi chuyên môn và thông tin liên hệ. Cổng Dịch vụ công Quốc gia giải thích các điều kiện cấp giấy phép hoạt động cho cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, trong đó có yêu cầu về người hành nghề và phạm vi chuyên môn. Một cơ sở xuất hiện trong quảng cáo không mặc nhiên có nghĩa là mọi dịch vụ hoặc mọi thuốc tại đó phù hợp với từng bệnh nhân.

Khả năng tiếp cận cũng khác giữa các tỉnh, thành phố. Khám ban đầu và tư vấn thuốc thường dễ tìm hơn đánh giá chuyên sâu về mất ngủ, CBT-I hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ. Người ở ngoài đô thị lớn nên gọi trước cho bệnh viện tỉnh, cơ sở chuyên khoa được cấp phép hoặc bộ phận tiếp nhận để hỏi có bác sĩ phụ trách giấc ngủ, có cần giấy chuyển tuyến hay không, chi phí khám ban đầu và giấy tờ cần mang theo. Khi cơ sở không công bố rõ phạm vi dịch vụ hoặc giá dự kiến, hãy yêu cầu giải thích trước khi thực hiện.

Người lao động Việt Nam đang sống tại Đài Loan cần tách hai bối cảnh khi hỏi thuốc: đơn thuốc và cơ sở đang sử dụng ở Đài Loan phải được kiểm tra theo quy định tại Đài Loan, còn thông tin về giá và nơi khám tại Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi người bệnh thực sự về Việt Nam. Không nên mang thuốc của người khác qua biên giới hoặc tự đổi sang sản phẩm bán tại Việt Nam mà không đưa toàn bộ danh sách thuốc cho bác sĩ hoặc dược sĩ. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra một bảng giá chung hoặc số liệu so sánh về mức độ sẵn có của thuốc ngủ giữa các địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc ngủ dùng mỗi tối được không?
Có thuốc được kê dùng mỗi tối trong một khoảng thời gian, nhưng tần suất và thời gian phải theo đơn. Không tự đổi thuốc dùng khi cần thành dùng hằng ngày.

Uống một ít rượu bia rồi dùng thuốc ngủ được không?
Không nên tự phối hợp. Rượu bia dễ làm tăng buồn ngủ, chóng mặt, thở chậm và khó đánh thức. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nếu đã uống rượu bia trong ngày dự kiến dùng thuốc.

Thuốc kém hiệu quả thì tăng liều được không?
Không. Ghi lại số lần dùng, thời điểm mất ngủ, rượu bia và các thuốc khác rồi trao đổi với người kê đơn.

Đã dùng hằng ngày thì tối nay dừng luôn được không?
Không tự dừng, nhất là với thuốc nhóm benzodiazepine hoặc thuốc đã dùng đều trong thời gian dài. Cần hỏi bác sĩ về kế hoạch giảm thuốc phù hợp.

Khi nào phải gọi cấp cứu?
Khó thở, thở chậm rõ rệt, lú lẫn, không đánh thức được, co giật hoặc nghi dùng quá liều cần được cấp cứu ngay. Giữ lại vỏ thuốc và danh sách thuốc để cung cấp cho nhân viên y tế.

Thuốc ngủ hằng ngày hay dùng khi cần đều phải được đặt trong kế hoạch điều trị cụ thể. Rượu bia, thuốc giảm đau opioid, thuốc chống dị ứng và thuốc cảm cần được kiểm tra cùng đơn thuốc. Khi thuốc kém hiệu quả hoặc người bệnh muốn dừng, bước an toàn là liên hệ người kê đơn thay vì tự đổi cách dùng.