Khi người thân sa sút tinh thần: lắng nghe, nhận diện nguy cơ và tìm trợ giúp

Khi một người thường nói mình mệt, ngủ kém hoặc không muốn gặp ai, câu hỏi đầu tiên không nhất thiết là “Có chuyện gì vậy?”. Hãy hỏi họ muốn được lắng nghe hay cùng tìm một bước tiếp theo. Cách hỏi này giữ lại quyền lựa chọn và mở ra cuộc trò chuyện mà không vội gắn tên bệnh.

Người đồng hành nên chú ý diễn tiến, giấc ngủ, ăn uống, công việc và khả năng tự chăm sóc. Lắng nghe giúp cuộc nói chuyện tiếp tục, nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn khi khó khăn kéo dài, nặng lên hoặc liên quan đến an toàn.

Hỏi nhu cầu trước khi đưa lời khuyên

Hãy bắt đầu bằng câu: “Bạn muốn tôi nghe, hay cùng bạn nghĩ một bước tiếp theo?”. Sau đó để người kia nói hết ý, tránh so sánh với người khác hoặc vội giải thích rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn. Câu “Nghe như dạo này bạn đang rất mệt” thường hữu ích hơn “Đừng nghĩ nhiều”.

Một số người muốn kể chuyện, một số người chỉ cần có người ăn cùng hoặc đi bộ cùng. Nếu họ chưa muốn nói, hãy đáp rằng họ không bị ép và được quyền liên lạc khi sẵn sàng. Lời mời cụ thể như “Tối thứ tư tôi có thể đi cùng bạn một đoạn, bạn thấy thế nào?” dễ trả lời hơn lời hứa chung chung.

WHO và UNICEF mô tả lắng nghe chủ động, đồng cảm và hợp tác là các kỹ năng hỗ trợ nền tảng. Tài liệu đào tạo của WHO và UNICEF cũng cảnh báo hỗ trợ thiếu kỹ năng không hiệu quả hoặc gây hại. Đây là hướng dẫn cho người hỗ trợ, không phải bằng chứng rằng một câu nói sẽ tạo ra kết quả cố định.

Hỗ trợ nhỏ, quyền quyết định vẫn thuộc về người trong cuộc

Hãy đưa một hoặc hai lựa chọn thực hiện được ngay: cùng ăn một bữa, đi bộ, tìm nơi đánh giá hoặc gọi hỏi thủ tục. Không nên tự sắp xếp mọi thứ rồi thông báo như một quyết định đã xong. Nếu người kia đồng ý, hãy thống nhất thời gian và cách liên lạc; nếu họ từ chối, tôn trọng lựa chọn đó và giữ một lời hỏi thăm phù hợp.

Một tổng quan năm 2023 về các can thiệp dựa trên hỗ trợ xã hội ghi nhận lợi ích phòng trầm cảm ở nhóm chưa mắc trầm cảm lâm sàng, nhưng các nghiên cứu khác nhau đáng kể và chất lượng bằng chứng còn hạn chế. Bản ghi PubMed của tổng quan này cho biết phạm vi nghiên cứu và nhóm đối tượng được xem xét. Kết quả cấp độ nhóm không cho biết một người cụ thể đang an toàn hay cần hình thức chăm sóc nào.

Một tổng quan năm 2022 về can thiệp hỗ trợ ở người có nguy cơ tự sát ghi nhận kết quả khác nhau giữa tử vong do tự sát và hành vi tự sát. Bản ghi PubMed của nghiên cứu này là nguồn để đọc phương pháp và giới hạn của phân tích. Vì vậy, đồng hành đáng làm nhưng không thể thay cho đánh giá nguy cơ và xử trí chuyên môn.

Theo dõi thay đổi và nhận biết lúc cần đánh giá

Một giai đoạn mệt mỏi ngắn không đủ để xác định bệnh. Hãy nhìn xem giấc ngủ, khẩu vị, khí sắc và khả năng làm việc có trở lại hay tiếp tục giảm. Khi người kia khó đi làm, đi học, ăn uống, tắm rửa, chăm sóc con cái hoặc giữ liên lạc như trước, nên khuyến khích họ tìm đánh giá chuyên môn.

Người mang thai, trẻ em và thanh thiếu niên, người mắc bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc dài ngày cần được đánh giá theo hoàn cảnh riêng. Không tự ngừng thuốc, đổi liều hoặc dùng sản phẩm bổ sung thay cho chăm sóc y tế. Người đồng hành nên giúp ghi lại thời điểm bắt đầu, thay đổi giấc ngủ, thuốc đang dùng và việc gì bị ảnh hưởng.

Nếu tình trạng gây lo ngại, hãy hỏi người kia có muốn cùng tìm bác sĩ, nhà tâm lý hoặc dịch vụ phù hợp không. Có thể chia việc thành một bước: tìm trang chính thức của cơ sở, gọi hỏi nơi tiếp nhận, rồi để họ quyết định lịch. Không cần đợi một mốc thời gian cố định nếu chức năng hằng ngày suy giảm hoặc nguy cơ an toàn xuất hiện.

Khi nghe thấy tín hiệu tự làm hại hoặc tự sát

Nếu người kia nói muốn chết, muốn tự làm hại, đã có kế hoạch, vừa thực hiện hành động nguy hiểm hoặc đột ngột giao lại tài sản quan trọng, hãy hỏi trực tiếp và bình tĩnh: “Bạn có đang nghĩ đến việc tự sát hoặc làm hại mình không?”. Hỏi như vậy không làm tăng ý nghĩ hay hành vi tự sát theo hướng dẫn của NIMH.

NIMH nêu năm việc gồm hỏi, ở bên, hỗ trợ giữ an toàn, kết nối nguồn trợ giúp và tiếp tục hỏi thăm. Không hứa giữ bí mật nếu có nguy cơ đến tính mạng. Hãy mời một người đáng tin hoặc nhân viên y tế tham gia, giảm khả năng tiếp cận vật dụng và địa điểm nguy hiểm khi làm vậy không khiến ai gặp thêm rủi ro.

Tại Đài Loan, Cục Sức khỏe Tâm thần thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi là cơ quan phụ trách thông tin về sức khỏe tâm thần. Danh sách chính thức của cơ quan này ghi đường dây 1925, 1995, 1980, 110 và 119. Trong nguy hiểm tức thời, người ở Đài Loan cần gọi 119 hoặc đến khoa cấp cứu; đừng để người có nguy cơ ở một mình.

Trang của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan giới thiệu đường dây 1925 là dịch vụ tư vấn tâm lý. Thông tin dịch vụ có thể thay đổi, nên kiểm tra trang chính thức trước khi gọi. Tài liệu phòng chống tự sát của cơ quan này nêu các dấu hiệu cảnh báo và nguyên tắc hỏi, ứng phó, chuyển tiếp.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, người đang sa sút tinh thần nên bắt đầu bằng việc hỏi một cơ sở khám bệnh, chữa bệnh gần nơi ở xem đơn vị có tiếp nhận vấn đề sức khỏe tâm thần, có bác sĩ tâm thần hoặc dịch vụ tâm lý lâm sàng hay không. Không nên tự coi một quảng cáo trên mạng là bằng chứng về chuyên môn. Cần ghi lại tên cơ sở, địa chỉ, người phụ trách, giờ tiếp nhận và cách liên hệ khẩn cấp ngoài giờ.

WHO tại Việt Nam trình bày sức khỏe tâm thần như một phần của chăm sóc sức khỏe và hoạt động hỗ trợ tại Việt Nam. Khi gọi cho bệnh viện hoặc cơ sở y tế, người hỏi nên nói rõ khó khăn bắt đầu từ khi nào, giấc ngủ và ăn uống thay đổi ra sao, công việc hoặc học tập bị ảnh hưởng thế nào, và hiện có nguy cơ tự làm hại hay không. Nếu nơi đầu tiên không có dịch vụ phù hợp, hãy hỏi tên cơ sở chuyển tuyến thay vì tự kết luận rằng không có nơi nào giúp được.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, số 15/2023/QH15, là văn bản pháp lý trung ương về hoạt động khám bệnh và chữa bệnh tại Việt Nam. Cổng thông tin điện tử Chính phủ đăng bản thông tin của Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023. Người tìm dịch vụ nên kiểm tra thông tin cấp phép và phạm vi chuyên môn trên kênh chính thức của cơ sở hoặc cơ quan có thẩm quyền. Bài viết không suy đoán rằng mọi địa phương có cùng nhân lực hoặc quy trình.

Giá khám, tham vấn và các buổi đánh giá tại Việt Nam phụ thuộc vào cơ sở, chuyên môn của người thực hiện, số buổi và dịch vụ đăng ký. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra bảng giá thống nhất cho đánh giá tâm lý hoặc tâm thần trên toàn quốc. Vì vậy, trước khi đi nên hỏi trực tiếp phí khám ban đầu, khoản phát sinh, giấy tờ cần mang, thời gian chờ và khả năng chuyển tuyến. Không lấy giá của một tỉnh hoặc một phòng khám làm mức chung cho cả nước.

Người Việt Nam đang ở Đài Loan cần tách rõ hai hệ thống. 1925 và 119 là thông tin dịch vụ tại Đài Loan; khi người cần hỗ trợ đang ở Việt Nam, phải hỏi cơ sở y tế tại nơi đó về đường dây và khoa tiếp nhận hiện hành. Người lao động Việt Nam tại Đài Loan nên nhờ người thân, đồng nghiệp hoặc người hỗ trợ ngôn ngữ đi cùng khi gọi hỏi dịch vụ. Nội dung cần truyền đạt là tình trạng hiện tại và mức độ an toàn, không cần tự đặt tên bệnh.

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy chuẩn bị một bản ghi bằng tiếng Việt gồm ngày bắt đầu, số giờ ngủ, thay đổi ăn uống, thuốc đang dùng, việc bị gián đoạn và câu trả lời cho câu hỏi về tự làm hại. Khi có nguy cơ tức thời, nói thẳng điều đó với người tiếp nhận và tìm người ở cạnh. Câu hỏi về giá, nơi tiếp nhận và chuyển tuyến phải được xác nhận với cơ sở có thẩm quyền, vì thông tin có thể khác giữa tỉnh, thành và từng thời điểm.

Người đồng hành cũng cần giữ giới hạn

Có thể nói rõ mình làm được gì: gọi điện nửa giờ, đi cùng một lần hoặc cùng tìm thông tin. Nếu đã mệt, lo âu hoặc không đủ khả năng xử trí nguy cơ, hãy mời thêm người đáng tin và nhân viên chuyên môn. Quan tâm không có nghĩa là một người phải trực cả ngày hoặc tự chịu trách nhiệm duy nhất cho sự an toàn của người khác.

Khi có nguy hiểm tức thời, ưu tiên gọi dịch vụ khẩn cấp và đưa người có nguy cơ đến nơi bảo đảm an toàn. Khi chưa có nguy hiểm tức thời, tiếp tục hỏi thăm theo một lịch phù hợp, tôn trọng quyết định của người kia và khuyến khích đánh giá nếu khó khăn kéo dài. Người đồng hành cần giữ giấc ngủ, thời gian và an toàn của mình để sự hỗ trợ không biến thành một gánh nặng không thể duy trì.

Câu hỏi thường gặp

Nếu người kia nói “Tôi không sao” thì có nên hỏi lại không?
Hãy để một lối mở không gây áp lực: “Nếu muốn nói, tôi vẫn ở đây. Vài ngày nữa tôi hỏi thăm lại được không?”. Nếu thấy giấc ngủ, khí sắc hoặc sinh hoạt xấu đi, hãy nói cụ thể điều đã quan sát và hỏi họ có muốn cùng tìm trợ giúp không.

Có nên hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự sát không?
Có. Hỏi bình tĩnh xem họ có nghĩ đến việc tự sát hoặc làm hại mình không. Nếu có nguy hiểm tức thời, mời người đáng tin và dịch vụ khẩn cấp tham gia; không xử lý một mình qua tin nhắn.

Khi nào nên khuyến khích gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý?
Khi khó khăn kéo dài, nặng lên hoặc ảnh hưởng công việc, học tập, quan hệ và tự chăm sóc. Có thể giúp tìm nơi tiếp nhận và đặt câu hỏi, nhưng không tự chẩn đoán hay quyết định điều trị thay người trong cuộc.

Nếu họ không muốn tìm trợ giúp thì sao?
Hỏi điều gì đang cản trở, chẳng hạn lo chi phí, sợ bị đánh giá hoặc không biết bắt đầu ở đâu. Cung cấp thông tin chính thức và tôn trọng lựa chọn, trừ khi có nguy cơ tức thời; khi đó cần liên hệ người có thể bảo đảm an toàn.

Làm sao đặt giới hạn khi bản thân đã kiệt sức?
Nói rõ thời gian và hình thức hỗ trợ được, đồng thời mời thêm người cùng chia sẻ. Nếu nguy cơ vượt quá khả năng, kết nối với nhân viên y tế hoặc dịch vụ khẩn cấp là cách có trách nhiệm.