Không nâng được cánh tay: phân biệt đau, cứng khớp và yếu vai

Khó nâng cánh tay khi mặc áo, chải tóc hoặc với đồ trên cao chưa đủ để xác định đông cứng khớp vai. Đau khiến người bệnh ngại cử động, bao khớp co cứng làm giảm góc, còn tổn thương gân hoặc thần kinh làm giảm lực. Hiệp hội Phát triển Y học Dự phòng GCM tại Đài Loan phân các biểu hiện thành đau, cứng khớp và yếu cơ. Cách phân nhóm này mở đầu cho quá trình đánh giá. Kết luận vẫn cần dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh khi có chỉ định.

Dấu hiệu cần đến khoa cấp cứu ngay

Đau vai đi cùng chấn thương nặng, triệu chứng tim mạch hoặc dấu hiệu thần kinh phải được sàng lọc trước khi đo tầm vận động. MedlinePlus là bách khoa y khoa của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ. MedlinePlus khuyến cáo gọi cấp cứu khi đau ép đột ngột ở vai lan từ ngực, kèm khó thở, chóng mặt hay vã mồ hôi. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) là cơ quan y tế công cộng liên bang. CDC xếp yếu hoặc tê đột ngột một bên cơ thể, khó nói và mất thăng bằng vào nhóm dấu hiệu đột quỵ.

• Vai biến dạng hoặc cánh tay không cử động được sau chấn thương mạnh cần được tiếp nhận cấp cứu. Đau dữ dội kèm sưng, bầm tím hay chảy máu cũng thuộc nhóm này.
• Đau ép ở vai kèm đau ngực, khó thở, chóng mặt hoặc vã mồ hôi cần gọi cấp cứu địa phương. Nguồn đau lúc này có thể nằm ngoài khớp vai.
• Méo miệng, nói khó hoặc yếu đột ngột một bên tay chân là dấu hiệu nghi đột quỵ. Thời điểm khởi phát cần được ghi lại cho nhóm cấp cứu.
• Vai đỏ, nóng, sưng và đau kèm sốt cần được khám sớm. Yếu tăng dần hoặc vùng tê lan rộng cũng không nên chờ lịch khám thông thường.

Mức độ đau đơn thuần không quyết định toàn bộ tính khẩn cấp; triệu chứng đi kèm và hoàn cảnh khởi phát mới là dữ kiện phân luồng. Người đang ở Đài Loan hoặc Việt Nam cần liên hệ hệ thống cấp cứu tại nơi mình có mặt, thay vì chờ chọn khoa ngoại trú. Người có dấu hiệu nghi đột quỵ không nên tự lái xe đến bệnh viện.

So sánh tầm vận động chủ động và thụ động

Tầm vận động chủ động là góc mà người bệnh tự đưa cánh tay tới được. Tầm vận động thụ động được đo khi người khám hỗ trợ di chuyển cánh tay trong lúc cơ vai thả lỏng. Cả hai cùng giảm rõ, nhất là động tác xoay ngoài, phù hợp hơn với mẫu đông cứng khớp vai. Tầm thụ động còn khá tốt nhưng người bệnh tự nâng tay kém lại hướng đánh giá sang đau ức chế lực, chóp xoay hoặc thần kinh.

Đông cứng khớp vai, còn gọi là viêm dính bao khớp vai (frozen shoulder), thường tiến triển với đau và cứng tăng dần. Hiệp hội Phẫu thuật viên Chỉnh hình Mỹ (AAOS) là tổ chức chuyên môn về cơ xương khớp tại Mỹ. Tài liệu OrthoInfo của AAOS cho biết tình trạng này gây đau, cứng khớp và khiến vai ngày càng khó cử động. MedlinePlus ghi nhận đau, giảm vận động và cứng khớp là ba biểu hiện chính của đông cứng khớp vai.

Chóp xoay (rotator cuff) gồm các cơ và gân giúp ổn định khớp vai, đồng thời tham gia nâng và xoay cánh tay. Rách hoặc tổn thương gân thường làm động tác chủ động đau hay yếu, trong khi người khám vẫn đưa cánh tay đi xa hơn. Cơn đau cũng làm giảm lực tạm thời dù gân chưa chắc đã rách. Đau cổ lan xuống tay, tê ngón hoặc thay đổi lực nắm cần được đánh giá thêm về cột sống cổ và thần kinh.

Dữ kiện khi khám	Mẫu đông cứng khớp vai	Mẫu tổn thương chóp xoay	Mẫu liên quan cổ hoặc thần kinh
Tự nâng cánh tay	Giảm theo nhiều hướng	Đau hoặc yếu ở một số hướng	Bị hạn chế bởi đau lan, tê hoặc yếu
Người khám hỗ trợ cử động	Vẫn giảm rõ, thường gồm xoay ngoài	Thường giữ được nhiều góc hơn	Góc khớp vai đôi khi còn tương đối tốt
Diễn tiến đi kèm	Cứng tăng dần, sinh hoạt khó hơn	Yếu sau chấn thương hoặc đau theo góc	Đau cổ, đau lan, tê hoặc đổi lực nắm
Nội dung cần kiểm tra	Mẫu tầm vận động	Sức cơ theo hướng và cấu trúc gân	Cảm giác, phản xạ và cột sống cổ

Bảng trên mô tả mẫu thường gặp, không tạo ra chẩn đoán cho từng người. Đau, cứng và yếu thường xuất hiện cùng lúc; đông cứng khớp vai và tổn thương chóp xoay cũng có thể cùng tồn tại. Bác sĩ cần đối chiếu tầm vận động với sức cơ, cảm giác, phản xạ và tiền sử chấn thương.

Thời điểm khởi phát giúp tách đau khỏi yếu cơ

Đau xuất hiện ngay sau khi ngã, bị kéo tay hoặc nâng vật nặng cần được đánh giá về gãy xương, trật khớp và tổn thương chóp xoay. Nếu không có chấn thương, dữ kiện hữu ích gồm động tác gây đau, hướng xoay bị hạn chế và khả năng nằm nghiêng bên đau. Đau ban đêm xuất hiện ở cả đông cứng khớp vai lẫn tổn thương chóp xoay, nên không đủ để xác định nguyên nhân. Tuổi trên 50 cũng không tự xác nhận một chẩn đoán.

Yếu đột ngột sau chấn thương, giảm lực rõ ở một hướng hoặc mất kiểm soát khi hạ tay làm tăng nghi ngờ tổn thương chóp xoay. Tầm thụ động còn tốt không loại trừ rách gân, vì mức đau và cách người bệnh phối hợp ảnh hưởng kết quả khám. Đau cổ lan xuống cánh tay kèm tê, thay đổi lực nắm hoặc phản xạ bất thường gợi ý nguồn thần kinh. Yếu tiến triển nhanh và tê lan rộng cần được đánh giá khẩn cấp.

X-quang, siêu âm và MRI trả lời các câu hỏi khác nhau

Hiệp hội Điện quang Mỹ (ACR) là tổ chức chuyên môn về chẩn đoán hình ảnh tại Mỹ. Hướng dẫn ACR cập nhật năm 2024 xếp X-quang là phương tiện chẩn đoán hình ảnh ban đầu cho đau vai cấp. Khi phim bình thường hoặc chưa rõ, siêu âm, chụp cộng hưởng từ (MRI) hay chụp cắt lớp vi tính (CT) được lựa chọn theo tổn thương đang nghi ngờ. Khuyến nghị này dành cho đau vai cấp, nên không tạo thành một thứ tự cố định cho mọi ca đau kéo dài.

Tổng quan hệ thống của Farooqi và cộng sự năm 2021 tổng hợp 23 nghiên cứu với 2.054 khớp vai. Siêu âm đạt độ chính xác trung vị 0,83 đối với rách gân trên gai, 0,93 với rách toàn bộ bề dày và 0,81 với rách một phần. Trong 5 nghiên cứu so sánh trực tiếp với MRI, không có khác biệt có ý nghĩa thống kê về độ nhạy, độ đặc hiệu hoặc độ chính xác. Nhóm tác giả giới hạn kết luận ở người thực hiện siêu âm có kinh nghiệm.

MedlinePlus cho biết đông cứng khớp vai thường được nhận diện qua hỏi bệnh và khám, còn X-quang giúp loại trừ viêm khớp hoặc lắng đọng canxi. MRI nhìn được nhiều cấu trúc phần mềm hơn nhưng thường không cần thiết chỉ để xác định đông cứng khớp vai. Kết quả hình ảnh vẫn phải được đối chiếu với triệu chứng và khám lâm sàng.

Phục hồi chức năng bắt đầu sau khi xác định hướng xử trí

Kết quả khám quyết định vai trò của kiểm soát đau, vật lý trị liệu, tiêm hoặc phẫu thuật. AAOS cho biết vật lý trị liệu cho đông cứng khớp vai sử dụng bài tập cụ thể để khôi phục vận động và sức mạnh. Nội dung, cường độ và tiến độ phải phù hợp nguyên nhân, giai đoạn bệnh cùng mức chịu tải. Khi nguyên nhân chưa rõ, kéo vai đến mức đau dữ dội hoặc tự tập tạ nặng dễ làm sai hướng xử trí.

MedlinePlus liệt kê thuốc chống viêm không steroid, tiêm corticosteroid, vật lý trị liệu và phẫu thuật trong những lựa chọn do nhân viên y tế cân nhắc. Liều thuốc và lựa chọn phương pháp phải dựa trên đánh giá chuyên môn cho từng người bệnh. Trẻ em, người mang thai và người suy giảm miễn dịch cần được đánh giá riêng trước khi dùng thuốc hay tập luyện. Người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc dài hạn cũng cần trao đổi với bác sĩ. Người từng phẫu thuật vai phải tuân theo giới hạn vận động do nhóm điều trị đặt ra.

Thông tin cần có trong lần khám

1. Thời điểm bắt đầu đau hoặc yếu, diễn tiến đột ngột hay từ từ và mọi chấn thương xảy ra trước đó.
2. Động tác gây đau nhất, hướng cử động bị kẹt, phạm vi tê và thay đổi lực nắm hoặc lực nâng.
3. Bệnh tiểu đường, bệnh tuyến giáp, phẫu thuật vai trước đây, bệnh mạn tính và danh sách thuốc đang dùng.
4. Kết quả X-quang, siêu âm hoặc MRI cũ, nếu đã được thực hiện, để bác sĩ đối chiếu theo thời gian.

Tên khoa, quy trình đăng ký và điều kiện chi trả chẩn đoán hình ảnh khác nhau giữa các cơ sở tại Đài Loan và ở Việt Nam. Các nguồn quốc tế được kiểm tra chỉ giải thích nguyên tắc đánh giá; chúng không quy định quyền lợi bảo hiểm ở hai nơi. Dấu hiệu cấp cứu luôn được ưu tiên trước lựa chọn khoa ngoại trú. Tính đến ngày 3 tháng 9 năm 2026, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức cho trường hợp này. Các nguồn đã kiểm tra cũng chưa có số liệu so sánh từ cơ quan chức năng Việt Nam.