Đau thắt lưng: chọn khoa khám và nhận diện dấu hiệu cần cấp cứu

Đau thắt lưng là cảm giác đau ở khoảng giữa bờ dưới xương sườn và vùng mông. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng 90% trường hợp thuộc nhóm không đặc hiệu. Thuật ngữ này chỉ tình trạng chưa xác định được một bệnh hay tổn thương cấu trúc cụ thể để giải thích cơn đau. WHO phân loại giai đoạn cấp tính là dưới 6 tuần và ghi nhận phần lớn người bệnh ở giai đoạn này hồi phục tốt. Con số 90% là ước tính toàn cầu, không phải tỷ lệ riêng của Đài Loan hoặc Việt Nam.

Dấu hiệu cần cấp cứu hoặc khám khẩn

Bước phân luồng đầu tiên là kiểm tra chức năng thần kinh và hoàn cảnh chấn thương. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) yêu cầu cấp cứu khi đau lưng đi kèm khó tiểu hoặc mất kiểm soát đại tiểu tiện. Mất cảm giác quanh cơ quan sinh dục, hậu môn hoặc triệu chứng ở cả hai chân cũng thuộc nhóm này. Tại Đài Loan hoặc Việt Nam, người có các biểu hiện này cần được đánh giá ngay tại cơ sở cấp cứu nơi đang sống. Người yếu chân, mất cảm giác hoặc đi không vững không nên tự lái xe đến bệnh viện.

• Mới xuất hiện khó tiểu, són tiểu hoặc mất kiểm soát đại tiện.
• Mất cảm giác hoặc tê vùng quanh cơ quan sinh dục hay hậu môn.
• Đau, tê, yếu ở cả hai chân, đi lại khó hoặc triệu chứng xấu đi nhanh.
• Đau bắt đầu sau tai nạn nghiêm trọng, chẳng hạn va chạm giao thông hoặc ngã mạnh.

Các biểu hiện này chưa đủ để người bệnh tự kết luận nguyên nhân, nhưng không phù hợp với tiếp tục theo dõi tại nhà. NHS còn khuyên nhờ người khác đưa đi hoặc gọi dịch vụ cấp cứu thay vì tự lái xe. Tuyến tiếp nhận cụ thể phụ thuộc nơi người bệnh đang ở. Thời gian chờ xem cơn đau có tự giảm không áp dụng cho nhóm có dấu hiệu thần kinh hoặc chấn thương nặng.

Một nhóm khác cần khám sớm gồm sốt hoặc rét run, đau dữ dội xuất hiện đột ngột và cơn đau tăng nhanh. NHS xếp các biểu hiện toàn thân hoặc diễn tiến nhanh này vào nhóm cần trợ giúp y tế khẩn. MedlinePlus yêu cầu liên hệ nhân viên y tế sớm khi đau đánh thức người bệnh ban đêm, kèm sốt không rõ nguyên nhân hoặc sụt cân. Nguồn này áp dụng cùng khuyến cáo cho người có tiền sử ung thư hoặc dùng steroid. Từng dấu hiệu riêng lẻ không xác định bệnh; bác sĩ cần đối chiếu bệnh sử, khám và diễn tiến.

Chọn khoa khám tại Đài Loan

Tại Đài Loan, khoa y học gia đình hoặc phục hồi chức năng là điểm vào khi chưa có cảnh báo hay chấn thương nặng. Bệnh viện Đa khoa Cựu chiến binh Cao Hùng (KSVGH) đặt tại Cao Hùng, miền nam Đài Loan. Bảng phân khoa của KSVGH hướng người chưa rõ chuyên khoa đến khoa y học gia đình. Cùng bảng này liệt kê đau thắt lưng kèm đau thần kinh tọa trong phạm vi của khoa phục hồi chức năng. Đây là hướng dẫn đăng ký của một bệnh viện, không phải quy định bắt buộc trên toàn Đài Loan.

Lần khám đầu thường bắt đầu bằng câu hỏi về vị trí đau, thời điểm khởi phát, mức độ và ảnh hưởng đến vận động. MedlinePlus mô tả bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử và khám để xác định vị trí đau cũng như mức hạn chế cử động trước khi chọn xét nghiệm. Đau lan xuống chân, tê, yếu cơ, thay đổi dáng đi hoặc một cơn đau khác hẳn những lần trước đều cần được nói rõ khi tiếp nhận. Tiền sử té ngã, ung thư, loãng xương và dùng steroid cũng ảnh hưởng đến cách phân luồng.

KSVGH cũng liệt kê đau thắt lưng do công việc trong phạm vi của khoa y học nghề nghiệp. Người lao động Việt Nam tại Đài Loan cần nói rõ cơn đau bắt đầu trong ca làm việc, sau khi nâng vật nặng hay sau một cú ngã. Bối cảnh đó giúp nhân viên y tế ghi nhận chấn thương và chọn tuyến khám, nhưng không tự xác định nguyên nhân. Ở Việt Nam, tên khoa và quy trình tiếp nhận thay đổi theo cơ sở; hướng dẫn của KSVGH không được suy rộng thành quy định tại Việt Nam.

Khi nào cần quay lại khám

Cơn đau không giảm sau vài tuần, tái phát nhiều lần hoặc cản trở rõ công việc, giấc ngủ và sinh hoạt cần được đánh giá lại. NHS khuyên đi khám khi đau không cải thiện sau vài tuần chăm sóc ban đầu hoặc đã hạn chế hoạt động hằng ngày. MedlinePlus dùng mốc hơn 4 tuần để liên hệ nhân viên y tế và ghi nhận đa số trường hợp cải thiện trong khoảng 4 đến 6 tuần. Các mốc này không phải thời gian chờ bắt buộc khi xuất hiện dấu hiệu cấp cứu hoặc cơn đau xấu đi nhanh.

Vì sao chưa chụp X-quang hoặc MRI ngay

Chụp X-quang hoặc cộng hưởng từ (MRI) không phải bước mặc định trong lần khám đầu của đau thắt lưng cấp không có yếu tố phức tạp. RadiologyInfo.org cho biết đa số người đau thắt lưng không có yếu tố phức tạp không cần chẩn đoán hình ảnh. Trang này được các ủy ban chuyên môn của American College of Radiology (ACR) và Radiological Society of North America (RSNA) rà soát. MedlinePlus cũng ghi nhận xét nghiệm cột sống thường chưa được chỉ định trong lần khám đầu. Mốc này có thể kéo dài 4 đến 6 tuần nếu không có triệu chứng đặc biệt.

Chỉ định hình ảnh thay đổi khi kết quả dự kiến ảnh hưởng đến bước điều trị tiếp theo. RadiologyInfo.org đánh giá MRI thường phù hợp khi triệu chứng kéo dài hoặc xấu đi dù đã được xử trí, hoặc khi người bệnh là ứng viên phẫu thuật. Nguồn này cũng nêu chấn thương, loãng xương, tuổi cao và sử dụng steroid là các bối cảnh làm thay đổi lựa chọn hình ảnh. Nghi ngờ ung thư, nhiễm trùng hoặc suy giảm miễn dịch cũng làm chỉ định thay đổi. Từ “phù hợp” không có nghĩa mọi người thuộc nhóm đó đều chụp cùng một loại; bác sĩ chọn phương tiện theo câu hỏi lâm sàng.

Thông tin cần chuẩn bị trước khi khám

Bản ghi ngắn nên có thời điểm bắt đầu đau, vị trí, hướng lan xuống chân và thay đổi theo tư thế hoặc hoạt động. Các mục quan trọng khác gồm tê, yếu, khả năng đi lại, đại tiểu tiện, sốt, đau về đêm, sụt cân và chấn thương. Danh sách thuốc đang dùng cùng tiền sử ung thư, loãng xương, suy giảm miễn dịch hoặc phẫu thuật cột sống giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ. Người lao động bị đau sau một sự cố trong ca làm việc cần ghi lại thời điểm và hoàn cảnh xảy ra.

Người chưa có dấu hiệu cảnh báo có thể duy trì vận động trong giới hạn chịu được. NHS khuyên tiếp tục hoạt động hằng ngày và tránh nằm trên giường trong thời gian dài. Đây không phải một chương trình tập chung cho mọi người. Đau tăng rõ, yếu chân hoặc tê mới xuất hiện đòi hỏi ngừng theo dõi tại nhà và được đánh giá lại.

Trẻ em, thai phụ, người cao tuổi có loãng xương, người có tiền sử ung thư và người dùng steroid dài ngày cần được xem xét riêng. WHO ghi nhận đau thắt lưng xảy ra ở mọi lứa tuổi, còn MedlinePlus liệt kê thai kỳ trong nhóm bối cảnh có liên quan đến đau lưng. RadiologyInfo.org coi tuổi cao, loãng xương và sử dụng steroid là các yếu tố làm thay đổi đánh giá hình ảnh. Mốc theo dõi dành cho người lớn không có yếu tố phức tạp vì thế không được áp dụng nguyên xi cho các nhóm này.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Các mốc về diễn tiến trong bài dựa trên WHO, NHS và MedlinePlus. Hướng chọn khoa tại Đài Loan dựa trên bảng phân khoa của KSVGH. Người bệnh tại Việt Nam được phân luồng theo cơ sở y tế đang tiếp nhận và tình trạng thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Đau thắt lưng nên đăng ký khoa nào trước tại Đài Loan?
Theo bảng phân khoa của KSVGH, khoa y học gia đình phù hợp khi chưa rõ chuyên khoa. Khoa phục hồi chức năng tiếp nhận đau thắt lưng kèm đau thần kinh tọa. Dấu hiệu thần kinh, chấn thương và bệnh sử vẫn quyết định người bệnh có cần chuyển sang khoa khác hay khoa cấp cứu. Bảng phân khoa của nơi dự định khám cần được kiểm tra trước khi đăng ký.

Biểu hiện nào không nên chờ đến lịch khám ngoại trú?
Thay đổi khả năng tiểu tiện hoặc đại tiện và tê quanh cơ quan sinh dục hay hậu môn thuộc nhóm cần cấp cứu. Yếu hoặc tê cả hai chân và chấn thương nghiêm trọng cũng cần được đánh giá ngay. Sốt, đau tăng nhanh, đau đánh thức ban đêm, sụt cân hoặc tiền sử ung thư cần được báo cho nhân viên y tế sớm. Một dấu hiệu đơn lẻ không xác định nguyên nhân, nhưng mức khẩn cấp không nên được tự hạ thấp.

Đau thắt lưng có cần chụp X-quang hoặc MRI ngay không?
Đa số trường hợp cấp tính không có yếu tố phức tạp được hỏi bệnh và khám trước khi quyết định hình ảnh. Chấn thương, suy giảm chức năng thần kinh, nguy cơ gãy xương, nghi ngờ ung thư hoặc nhiễm trùng làm chỉ định thay đổi. Loại hình ảnh và thời điểm chụp phụ thuộc câu hỏi mà bác sĩ cần giải đáp để chọn bước điều trị tiếp theo.