Ngày 24/12/2024, tàu Parker Solar Probe của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) bay cách bề mặt Mặt Trời khoảng 6,1 triệu km. Tốc độ gần 690.000 km/h cũng lập kỷ lục đối với vật thể do con người chế tạo. Ngày 10/7/2025, NASA công bố những ảnh WISPR gần Mặt Trời nhất từng thu được. Bộ ảnh cho thấy gió Mặt Trời vừa rời vành nhật hoa cùng nhiều vụ phun trào va chạm.

Ảnh WISPR thực sự ghi lại điều gì

Máy ảnh trường rộng WISPR (Wide-Field Imager for Solar Probe) quan sát vành nhật hoa cùng gió Mặt Trời. Trong các ngày quanh điểm cận nhật, thiết bị theo dõi dòng hạt ngay sau khi chúng rời vành nhật hoa. Bộ ảnh còn cho thấy heliospheric current sheet (ranh giới nơi hướng từ trường Mặt Trời đổi từ bắc sang nam).

Các vụ phun trào vật chất vành nhật hoa (coronal mass ejection, CME) mang khí ion hóa (plasma) và từ trường ra khỏi Mặt Trời. WISPR lần đầu ghi lại nhiều CME va chạm ở độ phân giải cao. Theo NASA, sự hợp nhất của chúng có khả năng đổi quỹ đạo, tăng tốc hạt và trộn các trường từ. Các chi tiết này giúp nhận diện quá trình tạo thời tiết không gian, nhưng chưa tự biến thành một bản tin dự báo vận hành.

Hai dạng gió chậm chưa đồng nghĩa với hai nguồn đã được xác nhận

Gió Mặt Trời chậm có mật độ gấp đôi và biến đổi mạnh hơn gió nhanh, còn quan sát của Parker xác nhận dòng chậm gồm hai dạng. Dạng có tính Alfvén chứa các đoạn từ trường đảo hướng quy mô nhỏ. Dạng không có tính Alfvén thiếu đặc điểm này. Sự phân loại dựa trên đặc tính từ trường, không phải hai tốc độ riêng biệt.

NASA nêu các cấu trúc dạng mũ ở vành nhật hoa (helmet streamers) như một nguồn khả dĩ cho dòng không có tính Alfvén. Các lỗ vành nhật hoa (coronal holes) là nguồn ứng viên cho dòng có tính Alfvén. Nhà khoa học NASA Adam Szabo nói chưa có đồng thuận cuối cùng về hai nguồn này. Vì vậy, dữ liệu xác nhận hai dạng gió chậm, chưa xác nhận hai tuyến hình thành.

Thông cáo ngày 10/7/2025 mô tả ranh giới đổi hướng từ trường trong nhật quyển và va chạm CME. Văn bản không công bố bằng chứng trực tiếp mới về tái kết nối từ trường (magnetic reconnection) trong vành nhật hoa. NASA cho biết Parker vẫn khỏe mạnh sau lần tiếp cận ngày 19/6/2025. Tàu sẽ tiếp tục quan sát trên cùng quỹ đạo cho tới khi bước tiếp theo được xem xét chính thức trong năm 2026. Kế hoạch này không nói Parker sẽ dừng vì quá nhiệt.

Từ ảnh khoa học tới cảnh báo vận hành còn một khoảng cách

Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) vận hành hệ thống dự báo thời tiết không gian của nước này. NOAA cho biết CME nhanh nhất hướng về Trái Đất tới nơi sau 15-18 giờ, còn CME chậm mất vài ngày. Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian của NOAA đưa nguy cơ bão địa từ vào dự báo ba ngày. Khi cú sốc CME tới vệ tinh DSCOVR ở điểm L1, dữ liệu thường chỉ báo trước 15-60 phút trước lúc tới Trái Đất. Khoảng 15-60 phút này là cảnh báo cận thời điểm, không phải toàn bộ cửa sổ dự báo.

NASA kỳ vọng bộ ảnh mới giúp cải thiện dự báo thời tiết không gian. Thông cáo tháng 7 không nêu mức tăng cụ thể về số giờ, số ngày hoặc độ chính xác. Dữ liệu Parker vẫn phải được đưa vào mô hình và kiểm định cùng quan trắc khác trước khi trở thành sản phẩm vận hành.

Ý nghĩa đối với vệ tinh tại Đài Loan

Cơ quan Vũ trụ Đài Loan (TASA), đơn vị thực hiện chương trình không gian của Đài Loan, đang phát triển chòm vệ tinh FORMOSAT-8. Theo kế hoạch TASA công bố, chòm này gồm sáu vệ tinh quang học độ phân giải cao và hai vệ tinh độ phân giải siêu cao. Các vệ tinh hoạt động ở quỹ đạo đồng bộ Mặt Trời cao khoảng 561 km. Lịch triển khai được công bố cho giai đoạn 2025-2030.

NOAA định nghĩa quỹ đạo thấp là vùng dưới khoảng 2.000 km. Cơ quan này cho biết bão địa từ làm nóng khí quyển trên cao, tăng lực cản và đổi quỹ đạo vệ tinh. Tháng 2/2022, 38 trong 49 vệ tinh Starlink mới phóng mất quỹ đạo trong vài ngày vì lực cản khí quyển. NASA quy sự cố cho thời tiết không gian mức vừa cùng điều kiện ở quỹ đạo rất thấp. Trường hợp này chứng minh một cơ chế rủi ro, không cho thấy mọi vệ tinh quỹ đạo thấp chịu cùng mức thiệt hại.

Phạm vi áp dụng với độc giả Việt Nam

Gió Mặt Trời và bão địa từ không dừng ở biên giới quốc gia. NOAA mô tả hệ thống dự báo của Mỹ, còn TASA công bố kế hoạch vệ tinh tại Đài Loan. Hai nguồn này không phải quy định vận hành ở Việt Nam. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Mức rủi ro đối với một vệ tinh còn phụ thuộc độ cao, thiết kế, tư thế bay và quy trình của đơn vị vận hành.