Đúng 11h02 giờ Nhật Bản, tức 9h02 giờ Việt Nam, ngày 9/8/2026, người dự lễ tại Công viên Hòa bình Nagasaki dành một phút mặc niệm. Đại diện hơn 90 quốc gia tham dự buổi lễ đánh dấu 81 năm vụ Mỹ ném bom nguyên tử xuống thành phố. Vụ ném bom ngày 9/8/1945 khiến khoảng 70.000 người chết tính đến cuối năm đó. Trọng tâm của lễ tưởng niệm năm nay là tranh luận về răn đe hạt nhân và chính sách của Nhật Bản.

Trong Tuyên bố hòa bình năm 2026, Thị trưởng Shiro Suzuki gọi lý thuyết răn đe hạt nhân là cực kỳ nguy hiểm và mong manh. Ông nói vũ khí hạt nhân là “cái ác tuyệt đối”, không phải “cái ác cần thiết”. Suzuki cảnh báo nguy cơ chiến tranh hạt nhân tăng theo mức độ phụ thuộc vào răn đe. Ông yêu cầu Chính phủ Nhật Bản dự Hội nghị kiểm điểm TPNW. Ông cũng kêu gọi giữ các nguyên tắc hòa bình trong hiến pháp và duy trì ba nguyên tắc phi hạt nhân.

Thủ tướng Sanae Takaichi đáp lại bằng cam kết theo đuổi một lộ trình “thực tế và thực dụng” hướng tới thế giới không vũ khí hạt nhân. Bà không nhắc đến TPNW trong diễn văn và chỉ nói Nhật Bản hiện duy trì ba nguyên tắc phi hạt nhân. AP cho biết Takaichi ủng hộ hai nguyên tắc đầu, trong khi lập trường dài hạn về nguyên tắc thứ ba vẫn gây tranh luận. Các văn kiện an ninh và quốc phòng mới dự kiến được hoàn tất trước cuối năm 2026.

Ba ngày trước, Hiroshima mặc niệm lúc 8h15 giờ Nhật Bản, tức 6h15 giờ Việt Nam. Khoảng 50.000 người và đại diện khoảng 120 quốc gia, vùng lãnh thổ dự lễ tại Công viên Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima. Thị trưởng Kazumi Matsui yêu cầu Nhật Bản dự Hội nghị kiểm điểm TPNW với tư cách quan sát viên và sớm trở thành quốc gia thành viên. Takaichi lần đầu dự lễ Hiroshima với tư cách thủ tướng và nhấn mạnh lộ trình giải trừ trong khuôn khổ NPT.

Các quan chức đứng nghiêm tại lễ tưởng niệm hòa bình Hiroshima năm 2023
Lễ tưởng niệm được tổ chức tại Công viên Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima vào ngày 6/8 hằng năm. Ảnh tư liệu năm 2023: Cabinet Public Affairs Office, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Ba nguyên tắc phi hạt nhân là chính sách của Nhật Bản

Bộ Ngoại giao Nhật Bản xác định ba nguyên tắc là không sở hữu, không sản xuất và không cho phép đưa vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ. Thủ tướng Eisaku Sato nêu chính sách này trước Quốc hội Nhật Bản ngày 11/12/1967. Nguyên tắc thứ ba ngăn vũ khí hạt nhân nước ngoài được đưa vào Nhật Bản. Đây là chính sách quốc gia, còn NPT và TPNW là hai điều ước quốc tế riêng biệt.

Nguyên tắc thứ ba trở thành điểm nhạy cảm vì Nhật Bản dựa vào chiếc ô hạt nhân của Mỹ cho an ninh. Takaichi từng chủ trương xem xét lại nội dung này, theo AP. Tại Hiroshima và Nagasaki, bà mô tả chính sách ở thời điểm hiện tại nhưng không xác nhận cách diễn đạt trong các văn kiện sắp tới. Vì vậy, các phát biểu tưởng niệm chưa đủ để kết luận chính sách đã đổi hoặc chắc chắn giữ nguyên.

NPT và TPNW đặt ra các nghĩa vụ khác nhau

NPT có hiệu lực từ năm 1970 và dựa trên ba trụ cột. Ba trụ cột gồm không phổ biến vũ khí hạt nhân, giải trừ hạt nhân và sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Hội nghị kiểm điểm NPT lần thứ 11 diễn ra từ 27/4 đến 22/5/2026 nhưng kết thúc mà không đạt đồng thuận về kết quả thực chất. Đây là kỳ kiểm điểm thứ ba liên tiếp không thông qua được văn kiện thực chất. Đại sứ Việt Nam Đỗ Hùng Việt giữ chức chủ tịch hội nghị.

TPNW cấm toàn diện các hoạt động như phát triển, thử nghiệm, sản xuất, sở hữu, sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân. Điều ước có hiệu lực ngày 22/1/2021. Hội nghị kiểm điểm đầu tiên được ấn định từ 30/11 đến 4/12/2026 tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York. Đây là hội nghị mà hai thị trưởng yêu cầu Chính phủ Nhật Bản tham dự.

Hồ sơ lưu chiểu của Liên Hợp Quốc ngày 17/8/2026 ghi TPNW có 95 bên ký và 75 quốc gia thành viên. Việt Nam ký ngày 22/9/2017 và phê chuẩn ngày 17/5/2018. Nhật Bản không có tên trong danh sách các bên ký. Tham dự hội nghị với tư cách quan sát viên cũng không đồng nghĩa với ký hoặc phê chuẩn điều ước.

Số người có sổ chứng nhận hibakusha giảm còn 91.105

Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản là cơ quan phụ trách y tế, lao động và an sinh tại nước này. Cơ quan này ghi nhận 91.105 người còn giữ Sổ sức khỏe dành cho người bị bom nguyên tử vào cuối tháng 3/2026, với tuổi bình quân 86,66. Hibakusha là cách gọi những người bị ảnh hưởng bởi các vụ ném bom nguyên tử tại Hiroshima và Nagasaki. Phạm vi thống kê chính thức chỉ gồm người có sổ chứng nhận.

Cả hai tuyên bố hòa bình năm 2026 đều gắn sự suy giảm số nhân chứng với yêu cầu chuyển ký ức sang thế hệ sau. Tuyên bố Hiroshima yêu cầu chính phủ biến cam kết thành chính sách và dự hội nghị TPNW. Nagasaki trực tiếp bác bỏ lập luận xem vũ khí hạt nhân là công cụ răn đe chấp nhận được. Hai mốc tiếp theo là Hội nghị kiểm điểm TPNW cuối năm và các văn kiện an ninh, quốc phòng mới của Nhật Bản.