Lưới điện quốc gia Cuba sụp đổ lần thứ sáu kể từ đầu năm vào cuối tuần đầu tháng 8/2026. Hãng thông tấn Associated Press (AP) ghi nhận các đợt cắt điện trước đây thường kéo dài hai đến ba giờ. Nay thời gian mất điện lên tới 12 giờ, 30 giờ hoặc lâu hơn. Nguồn điện trở lại theo từng đợt ngắn vào bất kỳ thời điểm nào, kể cả giữa đêm. Nhịp sinh hoạt tại Havana vì thế phụ thuộc vào những khoảng thời gian khó dự báo.

Khủng hoảng không bắt nguồn từ một sự cố đơn lẻ. AP nêu ba sức ép kéo dài gồm lưới điện xuống cấp, các biện pháp trừng phạt của Mỹ và cải cách kinh tế không đạt kết quả. Nguồn dầu nhập khẩu giảm thêm sau biến động tại Venezuela và quyết định tạm dừng một số chuyến hàng từ Mexico. Thiếu nhiên liệu khiến nguồn phát không đáp ứng nhu cầu, còn thiết bị cũ làm hệ thống dễ mất ổn định khi một tổ máy ngừng hoạt động.

Điện trở lại giữa đêm, việc nhà dồn vào vài giờ

Leidis Rodríguez, 72 tuổi, sống tại Havana, phải nấu ăn ngay khi điện bất ngờ trở lại lúc gần sáng. Con gái bà, Yaimara Matos, cho biết gia đình dồn giặt quần áo, nấu ăn, dọn nhà và sạc thiết bị vào cùng một khoảng cấp điện. Công việc từng mất khoảng 10 giờ nay phải hoàn tất trong hai giờ. Tủ lạnh, máy bơm nước và quạt đều ngừng hoạt động khi điện tắt.

Liên Hợp Quốc cho biết các lần mất điện toàn quốc đã làm gián đoạn nước sạch, viễn thông, dịch vụ y tế và hoạt động kinh tế. Trong đợt giữa tháng 7, bệnh viện tại Havana phải hạn chế dịch vụ, còn hệ thống bơm nước của thành phố dừng hoạt động. Havana và Santiago de Cuba đều thiếu nước nghiêm trọng do không đủ nhiên liệu cho máy bơm. Mất điện do đó ảnh hưởng cả nước sinh hoạt và dịch vụ thiết yếu, không riêng chiếu sáng.

Con phố chỉ được chiếu sáng bằng nến vào ban đêm (ảnh minh họa)

Từ lần sập lưới thứ năm đến lần thứ sáu

Ngày 15/7/2026, Liên Hợp Quốc thông báo sự cố một ngày trước đó là lần sập lưới thứ năm của Cuba trong năm. Đây cũng là lần thứ ba chỉ trong một tuần. Đến ngày 7/8, AP gọi đợt sập lưới vào cuối tuần trước là lần thứ sáu kể từ đầu năm. Sáu lần là mốc tại thời điểm bản tin được công bố, không phải tổng kết cả năm 2026.

Mất điện luân phiên và sập lưới toàn quốc là hai tình trạng khác nhau. Cắt điện theo lịch nhằm giảm phụ tải khi nguồn phát không đáp ứng nhu cầu. Khi lưới điện toàn quốc sụp đổ, đơn vị vận hành phải khởi động và kết nối lại từng phần của hệ thống. Các tài liệu công khai được kiểm tra không đưa ra báo cáo kỹ thuật độc lập cho từng sự cố trong năm 2026. Vì vậy, không đủ cơ sở quy mọi lần mất điện cho cùng một lỗi thiết bị.

Mỹ gây sức ép lên nguồn dầu bằng cơ chế thuế quan

Ngày 29/1/2026, Nhà Trắng ban hành Sắc lệnh hành pháp 14380 liên quan đến các nước cung cấp dầu cho Cuba. Văn bản cho phép Mỹ xem xét tăng thuế với hàng hóa từ quốc gia trực tiếp hoặc gián tiếp bán hay cung cấp dầu cho Cuba. Bộ Thương mại Mỹ trước hết phải xác định nước cung cấp, sau đó Bộ Ngoại giao Mỹ đề xuất mức thuế nếu thấy cần thiết. Cơ chế này tạo sức ép lên nhà cung cấp nhưng không đồng nghĩa thuế tự động áp cho mọi quốc gia.

Dòng dầu thô từ Venezuela sang Cuba bị cắt sau khi lực lượng Mỹ đưa Tổng thống Nicolás Maduro tới Mỹ trong chiến dịch quân sự ngày 3/1/2026. Mexico tạm dừng vận chuyển dầu trong cùng tháng, theo Al Jazeera. Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum nói quyết định tạm dừng là lựa chọn có chủ quyền, không phải kết quả của sức ép từ Washington. Theo số liệu Financial Times được Al Jazeera dẫn, trước các gián đoạn này, Mexico chiếm 44% lượng dầu Cuba nhập khẩu, Venezuela 33% và Nga khoảng 10%. Các tỷ lệ mô tả cơ cấu nguồn dầu tại một thời điểm, không phải mức cung còn lại trong tháng 8.

Nguồn dầu giảm làm trầm trọng tình trạng thiếu điện, nhưng chưa đủ để giải thích kỹ thuật cho từng lần lưới mất kết nối. Thiết bị cũ, thiếu phụ tùng và công tác bảo dưỡng tổ máy cũng ảnh hưởng độ ổn định. Chính quyền Cuba nhấn mạnh tác động của chính sách Mỹ, trong khi AP còn nêu lưới điện xuống cấp và cải cách kinh tế thất bại. Các nguồn này mô tả nhiều lớp nguyên nhân, nhưng chưa có báo cáo kỹ thuật độc lập tổng hợp và kiểm chứng từng sự cố.

Nước, du lịch và thực phẩm cùng chịu tác động

AP cho biết giao thông công cộng và hoạt động văn hóa đình trệ, các chuyến bay đến Cuba thường xuyên bị hủy, còn ngày làm việc bị rút ngắn. Bản tin cũng nêu 25.000 vị trí việc làm trong ngành lưu trú còn trống khi doanh nghiệp du lịch rút lui. Đây là số liệu AP dẫn trong phóng sự, chưa đi kèm bảng thống kê chính thức của Cuba trong các nguồn được kiểm tra. Thiếu thuốc trở nên nghiêm trọng hơn, còn thực phẩm hư hỏng khi tủ lạnh mất điện lâu.

Đến cuối tháng 6, Liên Hợp Quốc cho biết gần 500.000 người đã nhận nước sạch và hơn 900.000 người nhận hỗ trợ lương thực. Kế hoạch hành động kêu gọi 94 triệu USD để hỗ trợ hai triệu người nhưng mới nhận khoảng 40% kinh phí vào giữa tháng 7. Các con số viện trợ cho thấy quy mô nhu cầu nhân đạo, song không đo trực tiếp sản lượng điện thiếu hụt. Dữ liệu về điện, nước và cứu trợ cần được đọc theo từng phạm vi riêng.

Hộ gia đình tận dụng máy phát nhỏ và năng lượng mặt trời

AP ghi nhận một số hộ mua máy phát điện nhỏ, lắp tấm pin mặt trời hoặc dùng quạt sạc và xe chạy bằng năng lượng mặt trời. Gia đình Rodríguez chỉ vận hành máy phát vài giờ mỗi ngày. Lianet Barroso chuyển từ bếp gas sang bếp củi và tích nước vào chai khi máy bơm hoạt động. Đây là cách ứng phó của các nhân vật trong phóng sự, không phải giải pháp đã được đánh giá cho toàn bộ Cuba.

Tại một số khu dân cư, đặc biệt ở Havana, người dân biểu tình sau khi mất điện hơn 48 giờ. Họ gõ nồi chảo và đốt rác chất ở góc phố để bày tỏ bất bình. Lạm phát cùng đà mất giá của đồng peso làm chi phí mua thực phẩm tăng trong lúc nguy cơ hư hỏng vì mất điện vẫn còn. Các phản ứng cho thấy khủng hoảng điện đã chuyển thành vấn đề sinh kế và bất mãn xã hội.

Những dữ liệu còn thiếu

Con số sáu lần sập lưới dừng ở ngày AP công bố phóng sự. Dữ liệu về 25.000 vị trí việc làm ngành lưu trú chưa có bảng chính thức để đối chiếu. Nguyên nhân của từng sự cố cũng cần báo cáo kỹ thuật độc lập thay vì suy ra hoàn toàn từ tình trạng thiếu dầu hoặc tuổi đời thiết bị. Khi bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy số liệu chính thức của Việt Nam để so sánh với trường hợp này. Cấu trúc nguồn điện, nhiên liệu nhập khẩu và cơ chế vận hành tại Cuba không đủ để suy ra nguy cơ sập lưới tại Việt Nam.