Nhiệt độ thấp làm mạch máu co lại, khiến huyết áp và nhịp tim tăng. Người cao tuổi hoặc đã có bệnh tim mạch cần đặc biệt chú ý khi thức dậy, tắm và ra ngoài vào lúc trời lạnh.

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, cơ quan quản lý y tế và phúc lợi của Đài Loan, cảnh báo nhiệt độ thấp và chênh lệch sáng tối làm tăng nguy cơ cơn tim mạch cấp tính. Bài viết dưới đây tập trung vào cách nhận biết tình huống nguy hiểm, giữ ấm và xử trí khẩn cấp, không đưa ra chẩn đoán cho từng người.

Dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay

Đau hoặc tức ngực, hồi hộp, khó thở, buồn nôn, vã mồ hôi lạnh, chóng mặt hoặc ngất là những dấu hiệu cần được đánh giá cấp cứu. Cảm giác tức ngực nhẹ vẫn đáng chú ý, không nên chờ xem có tự hết hay không.

Với đột quỵ, hãy nhớ FAST: mặt méo hoặc mất cân đối, một bên tay yếu, lời nói khó hiểu. Nếu có một trong các dấu hiệu này, cần ghi lại thời điểm khởi phát và gọi cấp cứu ngay. Không tự đưa người bệnh đi xe máy và không cho ăn uống khi người bệnh khó nuốt hoặc lơ mơ.

Vì sao trời lạnh làm huyết áp tăng

Khi cơ thể mất nhiệt, mạch máu ngoại vi co lại để hạn chế tỏa nhiệt. Lòng mạch hẹp hơn làm huyết áp tăng; chênh lệch nhiệt độ giữa sáng và tối khiến cơ thể phải điều chỉnh nhiều lần. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan cho biết trời lạnh có liên quan đến co mạch, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Nguy cơ không chỉ nằm ở một lần đo huyết áp cao. Người đã có huyết áp cao, đường huyết cao, mỡ máu cao, béo bụng, hút thuốc, ít vận động hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch có ít dự trữ hơn khi thời tiết thay đổi. Người cao tuổi cũng cần thận trọng vì phản ứng điều hòa thân nhiệt thường chậm hơn.

Người đội mũ và quấn khăn giữ ấm trong ngày lạnh (ảnh minh họa)

Ba thời điểm dễ gặp chênh lệch nhiệt độ

Buổi sáng, cơ thể chuyển từ chăn ấm sang không khí lạnh chỉ trong vài phút. Trước khi tắm, việc cởi quần áo cũng làm cơ thể mất nhiệt nhanh. Khi vào hoặc ra khỏi bồn tắm nóng, nhiệt độ thay đổi đột ngột có thể gây choáng, nhất là ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền.

Hướng dẫn của Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan khuyến cáo nước tắm nóng không quá 40 độ C, thời gian không quá 15 phút, không luân phiên nước nóng lạnh và không đứng dậy quá nhanh sau khi ngâm. Người muốn tập thể dục lúc sáng sớm nên khởi động kỹ, chọn nơi kín gió hoặc chuyển sang vận động trong nhà khi trời quá lạnh.

Giữ ấm, theo dõi huyết áp và dùng thuốc đúng chỉ định

Người có bệnh nền nên tiếp tục đo huyết áp theo kế hoạch đã thống nhất với bác sĩ, ghi lại kết quả và dùng thuốc theo chỉ định. Không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc chỉ vì một lần đo bất thường. Khuyến cáo của Đài Loan nhấn mạnh theo dõi huyết áp trong bảy ngày, mỗi ngày hai lần và mỗi lần đo hai lượt, đồng thời tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc.

Chế độ ăn nên giảm dầu, đường và muối, đồng thời tăng thực phẩm giàu chất xơ. Khi ra ngoài, mặc nhiều lớp để dễ điều chỉnh, che đầu, cổ, bàn tay và đeo khẩu trang khi phù hợp. Tập thể dục cần có thời gian làm nóng cơ thể; tránh gắng sức ngoài trời trong lúc lạnh nhất.

Người ngồi đo huyết áp bằng máy điện tử tại nhà (ảnh minh họa)

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, hướng dẫn của Bộ Y tế cũng xem thời tiết lạnh kéo dài và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm là yếu tố bất lợi đối với người mắc bệnh tim mạch và bệnh thần kinh. Trang thông tin của Bộ Y tế Việt Nam giải thích rằng lạnh làm tăng co mạch, huyết áp và nhịp tim, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Vì vậy, người ở miền Bắc trong đợt rét hoặc người làm việc ngoài trời nên giữ ấm đầu, cổ, tay chân và tránh chuyển đột ngột từ phòng ấm ra ngoài trời lạnh.

Người đang theo dõi tăng huyết áp tại Việt Nam có thể dùng cơ sở y tế đang quản lý hồ sơ để hỏi lại cách đo, thời điểm đo và lịch tái khám. Hướng dẫn đăng trên trang của Cục Phòng bệnh nêu việc đo huyết áp ở cả hai tay trong lần đầu, sau đó dùng tay có chỉ số cao hơn để theo dõi. Đây là cách đọc hướng dẫn quốc gia, không phải lời khuyên tự điều chỉnh thuốc tại nhà. Nếu chưa có máy đo hoặc kết quả đo tại nhà thường xuyên bất thường, người bệnh nên hỏi trạm y tế, phòng khám hoặc bệnh viện nơi mình đăng ký theo dõi để biết điểm đo và lịch kiểm tra phù hợp.

Việt Nam không có một mức giá chung cho khám tim mạch, đo huyết áp hoặc cấp cứu trên toàn quốc trong bài viết này. Chi phí và nơi cung cấp phụ thuộc cơ sở, địa phương, loại dịch vụ và tình trạng bảo hiểm; người đọc nên xem bảng giá công khai của bệnh viện hoặc hỏi quầy tiếp nhận trước khi sử dụng dịch vụ không cấp cứu. Khi có đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu tay hoặc nói khó, không nên trì hoãn để hỏi giá. Bộ Y tế Việt Nam giới thiệu hệ thống cấp cứu và vận chuyển 115 cùng các mô hình cấp cứu ngoại viện tại địa phương. Khi gọi, cần nói rõ địa chỉ, triệu chứng chính, thời điểm khởi phát và số điện thoại liên hệ.

Các hướng dẫn của Việt Nam và Đài Loan cùng nhấn mạnh giữ ấm, kiểm soát huyết áp và không tự thay đổi thuốc, nhưng không nên gộp hai hệ thống cấp cứu thành một quy trình. Người ở Việt Nam cần theo hướng dẫn của cơ sở y tế tại địa phương; người đang sống tại Đài Loan cần ghi nhớ số 119 và làm theo hướng dẫn của nhân viên điều phối.

Những giới hạn cần nhớ

Giữ ấm và theo dõi huyết áp giúp giảm một số yếu tố nguy cơ, nhưng không loại trừ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Không có triệu chứng rõ ràng cũng không chứng minh huyết áp đang an toàn. Khi dấu hiệu cấp tính xuất hiện, ưu tiên gọi cấp cứu thay vì chờ lần đo tiếp theo hoặc tự tìm thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Trời lạnh có làm mọi người tăng huyết áp không?
Phản ứng của mỗi người khác nhau. Lạnh có thể làm co mạch và tăng huyết áp, nhưng một lần đo cao chưa đủ để kết luận bệnh hoặc tự đổi thuốc.

Người có bệnh tim mạch có nên tắm nóng không?
Hướng dẫn được trích dẫn trong bài khuyên nước dưới 40 độ C, không quá 15 phút, không đổi nóng lạnh liên tục và đứng dậy từ từ. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về tình trạng riêng.

Khi nào cần gọi cấp cứu?
Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, ngất hoặc dấu hiệu FAST như méo miệng, yếu tay, nói khó đều cần xử trí khẩn cấp. Ghi lại thời điểm khởi phát và gọi số cấp cứu nơi mình đang ở.