Rừng Amazon đang chịu sức ép đồng thời từ phá rừng, hạn hán và cháy rừng, nhưng khoa học chưa xác định thời điểm hệ sinh thái này vượt qua một điểm tới hạn. Brazil tổ chức bầu cử tổng thống ngày 25/10/2026, với cuộc đua giữa đương kim Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva và Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro. Chính sách của người thắng cử sẽ ảnh hưởng đến bảo vệ rừng và thực thi chống khai thác trái phép. Báo cáo của Associated Press cho biết lượng carbon được rừng giữ lại và vòng tuần hoàn hơi nước của Amazon cũng liên quan đến đánh giá khí hậu toàn cầu.

Một số nghiên cứu xem phá rừng vượt 20% và mức nóng lên toàn cầu khoảng 2 độ C là các điều kiện làm tăng rủi ro chuyển đổi sinh thái quy mô lớn. Khoảng 17% rừng Amazon đã bị phát quang, còn nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,4 độ C theo các số liệu được bài báo dẫn lại. Những con số này không tạo thành một công thức đã được cộng đồng khoa học công nhận để dự báo ngày rừng sụp đổ.

Điểm tới hạn là khoảng rủi ro, không phải ngày sụp đổ

Điểm tới hạn trong sinh thái học mô tả tình huống một hệ sinh thái chịu nhiều sức ép đến mức khả năng tự phục hồi suy yếu, sau đó chuyển sang trạng thái khô hơn hoặc có cấu trúc khác. Với Amazon, sức ép gồm khai thác gỗ, mở đường, chuyển đất sang nông nghiệp, hạn hán kéo dài và cháy rừng. Các yếu tố này tác động lẫn nhau nên không thể dùng riêng tỷ lệ cây bị chặt để kết luận rừng đã vượt ngưỡng.

Nghiên cứu đăng trên Nature năm 2024 tổng hợp các yếu tố như nhiệt độ mùa khô, thay đổi lượng mưa, hạn hán cực đoan, phát triển đường sá và quản trị đất. Nhóm tác giả ước tính đến năm 2050, từ 10% đến 47% rừng Amazon có thể phơi nhiễm với nhiều tác động cùng lúc. Đây là khoảng diện tích chịu sức ép trong mô hình, không phải dự báo toàn bộ rừng sẽ biến mất trong một năm cụ thể.

Nhà nghiên cứu David Lapola thuộc Đại học Bang Campinas của Brazil lưu ý rằng mô hình chưa được quan sát hoặc thí nghiệm xác nhận theo cách cho phép nói phá rừng đến 20% sẽ lập tức làm Amazon sụp đổ. Nhà nghiên cứu Bernardo Flores cho biết cháy, khai thác gỗ và hạn hán đã làm suy thoái khoảng 40% khu vực Amazon, trong khi tốc độ suy thoái ở một số nơi vượt tốc độ phát quang hoàn toàn. Các nhận định này cho thấy rủi ro đã tăng, nhưng vị trí chính xác của điểm tới hạn vẫn chưa được xác nhận.

Rừng nhiệt đới và rìa khu đất đã phát quang (ảnh minh họa)
Cảnh rừng nhiệt đới và rìa khu đất đã phát quang, không phải ảnh chụp tại Amazon (Photo by Elif Ilkel on Pexels)

Bầu cử Brazil tác động đến bảo vệ rừng ra sao

Chính sách môi trường là một chủ đề quan trọng trong cuộc bầu cử Brazil vì số liệu mất rừng đã thay đổi trong nhiệm kỳ hiện tại. Viện Nghiên cứu Vũ trụ Quốc gia Brazil ước tính Amazon mất 3.335 km² rừng trong giai đoạn từ tháng 8/2025 đến tháng 7/2026, giảm khoảng 42% so với giai đoạn trước và là mức thấp nhất trong chuỗi số liệu bắt đầu từ năm 1988. Chỉ số PRODES đo diện tích bị phát quang, không bao quát mọi dạng suy thoái rừng.

Lula cam kết hướng tới phát thải ròng bằng 0 từ nạn phá rừng vào năm 2030. Flávio Bolsonaro nói muốn chấm dứt khai thác trái phép trước năm 2029 và hiện đại hóa luật môi trường. Các tổ chức bảo tồn lo ngại việc nới lỏng bảo đảm thực thi sẽ làm mất rừng tăng trở lại. Euronews đưa tin rằng El Nino mạnh trong giai đoạn 2026 đến 2027 cũng có thể làm Amazon nóng và khô hơn, qua đó tăng nguy cơ cháy.

Kết quả bầu cử chỉ là một biến số. Khả năng phục hồi của rừng còn phụ thuộc ngân sách giám sát, quyền sử dụng đất, việc xử lý khai thác trái phép, thị trường nông sản, thời tiết và sự phối hợp giữa chính quyền liên bang với các bang. Vì vậy, một cam kết tranh cử không tự chứng minh rằng diện tích mất rừng sẽ tăng hoặc giảm; cần chờ chính sách được ban hành và số liệu quan trắc tiếp theo.

Vì sao biến động Amazon liên quan đến khí hậu toàn cầu

Amazon lưu trữ lượng lớn carbon trong sinh khối và đất. Cây rừng cũng đưa hơi nước vào khí quyển qua quá trình thoát hơi nước, góp phần định hình mưa ở Nam Mỹ. Khi rừng bị suy thoái, lượng carbon phát thải và sự thay đổi của dòng hơi nước làm tăng bất định trong hệ thống khí hậu. Mối liên hệ này không cho phép dự báo trực tiếp một trận mưa cụ thể ở Việt Nam từ một thay đổi riêng tại Amazon.

Ý nghĩa đối với Việt Nam nằm ở đánh giá rủi ro khí hậu tổng hợp. Nhiệt độ toàn cầu, thay đổi hoàn lưu, mực nước biển, hạn hán và mưa cực đoan cùng tác động đến nông nghiệp, đô thị và vùng ven biển. Amazon là một phần của hệ thống đó, không phải nguyên nhân duy nhất của một sự kiện thời tiết tại Việt Nam. Các cơ quan trong nước vẫn phải dựa vào quan trắc, kịch bản khí hậu và kế hoạch thích ứng của Việt Nam khi quyết định đầu tư.

Tại Việt Nam thì sao

Việt Nam không có dữ liệu công khai cho phép quy đổi diện tích rừng Amazon bị suy thoái thành một mức giá điện, giá lương thực hoặc lượng mưa cụ thể tại từng tỉnh. Cách đọc phù hợp là xem Amazon như một chỉ báo về rủi ro khí hậu xuyên biên giới, sau đó đối chiếu với các mục tiêu và công cụ Việt Nam đã công bố. Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Văn bản này là nơi doanh nghiệp và cơ quan quản lý tra cứu khung quản lý phát thải, thay vì suy luận nghĩa vụ từ tin tức về Brazil.

Chính phủ Việt Nam cũng đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. Chiến lược đặt mục tiêu chủ động thích ứng, giảm mức độ dễ bị tổn thương và hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Với người đọc ở Việt Nam, điểm thực tế của bài toán Amazon là xem chính sách khí hậu trong nước đang yêu cầu đo đạc, giảm phát thải, bảo vệ rừng và tăng sức chống chịu như thế nào.

Giá tín chỉ carbon, giá điện, chi phí bảo vệ rừng và thiệt hại do thiên tai không thể lấy từ một con số về phá rừng Amazon. Mỗi loại giá có phương pháp tính, thời điểm và cơ quan công bố riêng. Khi cần kiểm tra, doanh nghiệp nên bắt đầu từ Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, văn bản của Chính phủ, dữ liệu của cơ quan thống kê và thông tin của cơ quan quản lý môi trường có thẩm quyền. Không nên dùng một bài đăng mạng xã hội hoặc bảng quy đổi không ghi ngày cập nhật để định giá rủi ro khí hậu.

Đối với dự án có phát thải lớn, thông tin cần hỏi gồm phạm vi phải kiểm kê, phương pháp đo, kỳ báo cáo, tiêu chuẩn thẩm tra và cách xử lý tín chỉ nếu dự án có hoạt động hấp thụ carbon. Các câu hỏi này liên quan đến quy định Việt Nam và hồ sơ của từng cơ sở, không phụ thuộc việc dự án có liên quan trực tiếp đến Amazon hay không. Một doanh nghiệp tại Việt Nam không nên quảng cáo rằng việc mua tín chỉ hoặc trồng cây trong nước đã bù đắp chắc chắn cho mọi tác động khí hậu ở nơi khác nếu chưa có hồ sơ đo đạc và thẩm tra phù hợp.

Ở cấp địa phương, người dân có thể theo dõi kế hoạch phòng chống thiên tai, cảnh báo hạn hán, xâm nhập mặn và mưa lớn do cơ quan chức năng công bố. Những thông tin này hữu ích hơn một dự báo chung rằng Amazon sẽ làm thời tiết Việt Nam thay đổi theo một hướng cố định. Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh trực tiếp giữa diện tích Amazon chịu nhiều tác động và mức rủi ro của từng tỉnh Việt Nam. Khoảng trống đó cần được giữ nguyên trong cách đưa tin, thay vì lấp bằng một con số ước đoán.

Các giới hạn cần nhớ khi đọc nghiên cứu

Thứ nhất, các mô hình khác nhau dùng biến đầu vào và cách tính khác nhau nên cho khoảng rủi ro khác nhau. Thứ hai, mất rừng và suy thoái rừng không phải cùng một chỉ số: một khu vực vẫn còn cây nhưng bị cháy, chặt chọn hoặc chịu hạn lặp lại đã thay đổi về chức năng sinh thái. Thứ ba, việc giảm diện tích phát quang trong một năm không chứng minh các sức ép khác đã biến mất.

Thứ tư, kết quả bầu cử Brazil chưa nói lên ngay xu hướng khí hậu của Amazon. Cần theo dõi ngân sách, quy định, thực thi và số liệu vệ tinh sau bầu cử. Thứ năm, mối liên hệ giữa Amazon và Việt Nam nên được mô tả ở cấp rủi ro khí hậu toàn cầu, không dùng để thay thế dự báo khí tượng hoặc kế hoạch thích ứng của từng địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Điểm tới hạn của Amazon là gì?
Đó là ngưỡng giả định khi sức ép tích lũy làm hệ sinh thái mất khả năng tự phục hồi như trước và chuyển sang trạng thái khác. Nghiên cứu hiện ước tính phạm vi rừng chịu nhiều tác động, chưa xác nhận một con số duy nhất cho toàn Amazon.

Bầu cử Brazil có quyết định số phận Amazon không?
Không. Chính phủ mới có thể thay đổi ưu tiên bảo vệ rừng, thực thi chống khai thác trái phép và luật môi trường, nhưng Amazon còn chịu ảnh hưởng của hạn hán, cháy, thị trường đất và tình trạng nóng lên toàn cầu.

Amazon thay đổi có dự báo được mưa ở Việt Nam không?
Chưa. Dữ liệu hiện có cho thấy Amazon liên quan đến vòng tuần hoàn nước và rủi ro khí hậu toàn cầu, nhưng không cung cấp dự báo trực tiếp cho lượng mưa tại một địa phương cụ thể ở Việt Nam.