Sợ ngã khiến người lớn tuổi đi lại ít hơn, ngại đứng lên hoặc không muốn ra ngoài. Khi cơ thể ít có cơ hội dùng sức, giữ thăng bằng và đổi hướng, khả năng di chuyển cũng khó duy trì hơn. Tuy vậy, chỉ riêng việc đi ít hơn không đủ để kết luận một người đã bị yếu cơ hay sẽ ngã.

Sợ ngã và giảm đi lại có liên quan thế nào?

Sức mạnh chân, thăng bằng và dáng đi thay đổi theo nhiều yếu tố, không chỉ theo số bước mỗi ngày. Đau, giấc ngủ, dinh dưỡng, thị lực, huyết áp, bệnh mạn tính và thuốc đang dùng đều ảnh hưởng đến cách một người đứng lên hoặc bước đi.

Sau một lần ngã hoặc suýt ngã, nhiều người giảm đi bộ, leo cầu thang, xách đồ và tự đi vào phòng tắm. Khoảng thời gian vận động ngắn lại làm giảm cơ hội luyện những động tác cần cho sinh hoạt. Mặt khác, ngã thường có nhiều nguyên nhân cùng lúc. Giày dép, ánh sáng, sàn trơn, vật cản và thay đổi huyết áp cũng cần được xem xét.

Một tổng quan hệ thống đăng trên Frontiers in Public Health năm 2023 đã tổng hợp các thử nghiệm ở người từ 65 tuổi, còn đi lại được và sống trong cộng đồng. Tập sức mạnh chân liên quan đến kết quả tốt hơn về sức mạnh, thăng bằng và khả năng di chuyển; tập thăng bằng và vận động đa thành phần cũng cho thấy tín hiệu tích cực trong một số kết quả về ngã và chức năng.

Các nghiên cứu có nội dung tập, thời gian theo dõi và nhóm người tham gia khác nhau. Kết quả không bảo đảm một cá nhân sẽ không ngã, cũng không dùng để dự đoán tốc độ yếu cơ của một người. Người bị hạn chế chức năng, đang ở cơ sở chăm sóc hoặc có vấn đề sức khỏe cấp tính cần được đánh giá riêng.

Những thay đổi nào nên được ghi lại?

Đứng lên, quay người, bước qua ngưỡng cửa và đi trên nền phẳng đều là những thời điểm đáng quan sát. Các dấu hiệu này giúp mô tả vấn đề trong đời sống, nhưng không tự tạo thành chẩn đoán.

Có thể ghi lại người lớn tuổi cần chống tay bao nhiêu lần mới đứng được, lúc quay đầu có phải bước thêm nhiều bước, khi đi có lệch về một bên hay khi qua bậc cửa có dừng lại vì mất tự tin. Nên ghi thời điểm, đang làm gì, có đau hoặc chóng mặt không, nền nhà và ánh sáng ra sao. Một bản ghi cụ thể thường hữu ích hơn câu nói chung rằng dáng đi gần đây không ổn.

Cũng nên ghi lần ngã hoặc suýt ngã: vị trí, giày đang mang, mặt sàn, có va đầu không, có dùng thuốc gì trước đó và sau sự việc xuất hiện triệu chứng nào. Nếu ngã lặp lại, khả năng đi lại đổi rõ hoặc người đó bắt đầu sợ hoạt động một mình, nên sắp xếp đánh giá y tế.

Tổ chức Y tế Thế giới xem đi bộ, việc nhà, làm vườn và hoạt động giải trí đều là hoạt động thể chất. Với người lớn tuổi có khả năng di chuyển kém, hoạt động chú trọng thăng bằng và phòng ngã được khuyến nghị theo khả năng sức khỏe. Đây là hướng dẫn ở cấp dân số, không phải một bài tập hay cường độ áp dụng cho mọi người.

Ba khung hình mô tả người lớn tuổi đứng lên từ ghế, quay người thận trọng và đi trên lối rộng (ảnh minh họa)

Bắt đầu vận động thế nào để giảm rủi ro?

Điểm bắt đầu nên là lượng hoạt động người đó hoàn thành an toàn, sau đó mới cân nhắc tăng thời gian, số buổi hoặc độ khó. Không cần biến một ngày ít vận động thành buổi tập nặng ngay lập tức.

Người ít hoạt động nên chia một đoạn đi trong nhà, vài lần đứng lên từ ghế hoặc việc nhà nhẹ thành các khoảng ngắn. Khi luyện, nên chọn ghế chắc hoặc mặt bàn cố định để làm điểm tựa, mang giày vừa chân và dọn dây điện, thảm trượt cùng đồ vật khỏi lối đi. Người chăm sóc nên ở gần nếu người tập từng mất thăng bằng hoặc cần hỗ trợ khi đứng.

Tập sức mạnh thường hướng vào chân, hông và thân mình; tập thăng bằng rèn khả năng giữ trọng tâm khi đứng, chuyển hướng và đổi tốc độ. WHO khuyến nghị người ít hoạt động bắt đầu từ lượng nhỏ rồi tăng dần theo khả năng. Một số người phù hợp với bài đứng lên từ ghế, người khác cần chuyên viên phục hồi chức năng chọn cách tập trước.

Tiền sử ngã, gãy xương, loãng xương, đau kéo dài, bệnh mạn tính, chóng mặt hoặc dùng thuốc lâu ngày là những thông tin cần nói trước khi tăng độ khó. Không tự ngừng thuốc, đổi thuốc hoặc thêm thực phẩm bổ sung để thay cho đánh giá y tế. Bác sĩ xem xét bệnh nền và thuốc; chuyên viên vật lý trị liệu đánh giá dáng đi, thăng bằng và cách di chuyển.

Người lớn tuổi tập cạnh ghế chắc chắn, quan sát phản ứng rồi mới tăng dần hoạt động (ảnh minh họa)

Khi nào cần khám và khi nào phải gọi trợ giúp ngay?

Khó vận động lặp lại hoặc thay đổi rõ nên được đánh giá; ý thức thay đổi, đau dữ dội, chảy máu nhiều hoặc không thể đứng sau khi ngã cần trợ giúp khẩn cấp. Không nên kéo người bị ngã đứng dậy nếu chưa biết có chấn thương ở đầu, cổ hoặc xương hay không.

Sau khi ngã, cần tìm trợ giúp ngay nếu người đó bất tỉnh, lú lẫn, nôn nhiều, đau đầu tăng, yếu hoặc tê một bên, chảy máu không cầm, đau dữ dội, biến dạng chi hay không thể đứng. Cơ quan Bảo hiểm Y tế Quốc gia Đài Loan, đơn vị phụ trách hệ thống bảo hiểm y tế công tại Đài Loan, liệt kê các dấu hiệu chấn thương đầu cần xử trí khẩn cấp. Tại Đài Loan, gọi 119 khi tình trạng đe dọa tính mạng.

Nếu chưa có dấu hiệu cấp cứu nhưng đau tăng, chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ bất thường, đi lại khác trước hoặc đang dùng thuốc chống đông, nên sớm liên hệ nhân viên y tế. Người từng ngã cũng nên mang theo danh sách thuốc, mô tả hoàn cảnh và các thay đổi gần đây khi đi khám.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, người lớn tuổi hoặc gia đình thường cần giải quyết hai việc riêng: tìm nơi đánh giá nguy cơ ngã và xác định cơ sở có làm đo mật độ xương hay không. Hai việc này không đồng nghĩa với một gói dịch vụ cố định. Một lần khám thường bắt đầu ở nội khoa, lão khoa, cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình hoặc phục hồi chức năng, tùy cơ cấu của từng bệnh viện.

Trước khi đặt lịch, nên gọi quầy tiếp nhận và hỏi rõ cơ sở có đánh giá dáng đi, thăng bằng và sức mạnh sau ngã không, có cần khám trước khi đo không, kết quả được bác sĩ nào đọc và người bệnh cần mang theo đơn thuốc hoặc phim chụp nào. Nếu người nhà đang sống ở vùng khác, nên hỏi bệnh viện tuyến tỉnh hoặc bệnh viện chuyên khoa gần nơi ở trước khi đưa người lớn tuổi đi xa. Không nên coi một quảng cáo đo nhanh là đánh giá đầy đủ nguy cơ ngã.

cơ sở dữ liệu công khai của Bộ Y tế Việt Nam có các hồ sơ thiết bị đo mật độ xương bằng tia X, trong đó có DXA ghi các chỉ số BMD, T-score và Z-score. Dữ liệu này xác nhận loại thiết bị được công khai trong hệ thống quản lý, nhưng không chứng minh mọi tỉnh hoặc mọi bệnh viện đều có máy. Vì vậy, người bệnh vẫn phải hỏi từng cơ sở về địa điểm, lịch làm và quy trình nhận kết quả.

Giá đo cũng không nên suy ra từ một bài đăng của cơ sở khác. Khi gọi điện, hãy hỏi giá đã gồm phí khám, phí đo, phí đọc kết quả và các vùng đo hay chưa; hỏi thêm có phải trả riêng nếu cần đánh giá lại hay không. Các khoản này thay đổi theo cơ sở, loại dịch vụ và chỉ định, nên bài viết này không đưa ra một con số chung khi chưa có bảng giá áp dụng cho tất cả nơi ở Việt Nam.

Quyền thanh toán bảo hiểm y tế cần được hỏi theo chỉ định và nơi khám. Bộ Y tế Việt Nam cho biết quỹ bảo hiểm y tế có danh mục hơn 9.000 dịch vụ kỹ thuật được chi trả, nhưng thông tin tổng quát đó không xác nhận mọi lần đo DXA đều được thanh toán với cùng điều kiện. Người bệnh nên hỏi bệnh viện về chỉ định, tuyến, mức hưởng và phần đồng chi trả tại thời điểm đăng ký.

Người Việt Nam đang ở Đài Loan cần tách quy trình của hai nơi. Thông tin về NHI và cơ sở khám tại Đài Loan không thay thế việc hỏi bệnh viện hoặc cơ quan bảo hiểm y tế ở Việt Nam. Khi về Việt Nam khám, hãy dùng tên xét nghiệm và báo cáo cũ nếu có, đồng thời mang danh sách thuốc, tiền sử ngã và thông tin bệnh nền để nhân viên y tế chọn bước tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Sợ ngã có nên chỉ ngồi tập không?

Bài tập ngồi hoặc đứng lên từ ghế là điểm bắt đầu để trao đổi với chuyên viên. Nếu đứng không vững hoặc từng ngã, nên được đánh giá trước khi tự thử động tác dễ mất thăng bằng.

Đi bộ mỗi ngày có thay cho tập sức mạnh không?

Đi bộ giúp duy trì hoạt động hằng ngày, còn tập sức mạnh tạo cơ hội cho cơ bắp chống lại lực tải. Hai dạng hoạt động có mục tiêu khác nhau và cần được phối hợp theo khả năng.

Đã loãng xương có phải dừng mọi vận động?

Loãng xương không tự động có nghĩa phải dừng mọi hoạt động. Người từng gãy xương, đau hoặc ngã nên hỏi nhân viên y tế về động tác và môi trường phù hợp, không tự tăng độ khó.

Ngã nhưng thấy không bị thương có cần khám không?

Nếu có va đầu, đau tăng, chóng mặt, nôn, buồn ngủ bất thường, đi lại thay đổi hoặc dùng thuốc chống đông, nên sớm liên hệ nhân viên y tế. Ngã lặp lại cũng cần được tìm nguyên nhân.

Nên hỏi ai trước khi bắt đầu tập?

Bác sĩ xem xét bệnh mạn tính, thuốc, đau và nguyên nhân ngã. Chuyên viên vật lý trị liệu đánh giá thăng bằng, dáng đi và cách điều chỉnh hoạt động. Người từng gãy xương hoặc đang dùng thuốc lâu ngày nên nói rõ các thông tin này từ đầu.

Phòng ngã không bắt đầu từ việc ép người lớn tuổi đi thật nhiều, mà từ việc hiểu động tác nào đang khó và vì sao. Ghi lại thay đổi, dọn môi trường nguy hiểm, chọn điểm tựa chắc chắn và tìm đánh giá phù hợp giúp việc vận động có cơ sở hơn. Khi có dấu hiệu cấp cứu sau ngã, ưu tiên gọi trợ giúp thay vì cố đưa người bị nạn đứng dậy.