Omega-3, EPA và DHA: khác biệt về vai trò, nguồn thực phẩm và giới hạn bổ sung

Omega-3 là tên của một nhóm chất béo không bão hòa đa. ALA, EPA và DHA thuộc cùng nhóm nhưng không có cùng nguồn gốc hoặc vai trò trong cơ thể. EPA thường được nghiên cứu về các chất trung gian điều hòa phản ứng viêm, còn DHA hiện diện nhiều trong màng tế bào thần kinh và võng mạc. Những khác biệt này quan trọng hơn dòng chữ “Omega-3” in lớn trên mặt trước hộp.

EPA là viết tắt của eicosapentaenoic acid, còn DHA là docosahexaenoic acid. ALA có trong hạt lanh, hạt chia, quả óc chó và một số dầu thực vật; cơ thể chuyển một phần ALA thành EPA và DHA, nhưng mức chuyển đổi không đủ ổn định để xem ALA là sản phẩm tương đương. Cá béo và vi tảo là những nguồn cung cấp EPA hoặc DHA trực tiếp hơn.

Khi nào cần đi khám hoặc hỏi nhân viên y tế

Người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc ảnh hưởng đến tiểu cầu, người có rối loạn chảy máu, người sắp phẫu thuật và người từng dị ứng với cá hoặc hải sản nên hỏi bác sĩ trước khi dùng dầu cá hay dầu tảo. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ em, người mắc bệnh mạn tính và người chuẩn bị đổi thuốc cũng cần được tư vấn theo hoàn cảnh riêng.

Nếu sau khi dùng sản phẩm xuất hiện khó thở, sưng môi hoặc lưỡi, nổi mề đay lan nhanh, choáng, chảy máu bất thường hoặc đau bụng dữ dội, cần ngừng sử dụng và tìm trợ giúp y tế khẩn cấp. Đây là các dấu hiệu cần đánh giá ngay, không nên tự xem là phản ứng bình thường của cơ thể.

EPA và DHA khác nhau ở điểm nào

EPA tham gia tạo các chất chuyển hóa lipid có liên quan đến quá trình điều hòa viêm. Tuy nhiên, “điều hòa viêm” không đồng nghĩa với chữa khỏi một bệnh viêm cụ thể. Một số nghiên cứu về EPA tinh khiết hoặc sản phẩm kê đơn dùng trong tình trạng triglyceride cao có kết quả khác với nghiên cứu về viên dầu cá bán tự do. Không nên lấy kết quả của một sản phẩm hoặc một nhóm bệnh để kết luận cho mọi loại thực phẩm bổ sung.

DHA là thành phần cấu trúc của mô thần kinh và võng mạc. EFSA mô tả DHA có vai trò trong chức năng não bình thường và đã đánh giá mức hấp thu đầy đủ của tổng EPA và DHA ở người trưởng thành. Ý kiến khoa học của EFSA nêu mức 250 mg EPA cộng DHA mỗi ngày là mức hấp thu đầy đủ cho người trưởng thành. Mức này không phải đơn thuốc và không chứng minh rằng uống thêm sẽ làm trí nhớ, thị lực hoặc sức khỏe tim mạch tốt hơn ở từng cá nhân.

Trong thai kỳ và giai đoạn đầu đời, DHA được quan tâm vì liên quan đến sự phát triển của não và mắt. Dù vậy, nhu cầu của thai phụ, trẻ sơ sinh và người mắc bệnh không nên được suy ra từ nhãn của sản phẩm dành cho người lớn. Khi có mục tiêu bổ sung cụ thể, cần dùng thông tin trên bao bì cùng với tư vấn chuyên môn.

Nguồn thực phẩm và cách đọc nhãn

Cá hồi, cá thu, cá mòi, cá trích và một số loại cá ngừ là các nguồn thực phẩm thường được nhắc đến khi nói về EPA và DHA. Hàm lượng thay đổi theo loài, kích thước, thức ăn, mùa, phần cá và cách chế biến. Vì vậy, bảng số liệu của một loại cá không thể dùng để suy ra chính xác cho mọi khẩu phần tại chợ hoặc nhà hàng.

AHA khuyến nghị ăn cá, ưu tiên cá béo, ít nhất hai khẩu phần mỗi tuần trong một mô hình ăn uống có lợi cho tim. Khuyến nghị này nói về thực phẩm và mô hình ăn uống, không phải yêu cầu mọi người dùng viên dầu cá. Cá nướng, hấp hoặc chế biến ít dầu thường phù hợp hơn cá chiên ngập dầu khi cân nhắc cả tổng năng lượng và chất béo.

Dầu tảo là lựa chọn thường gặp trong chế độ ăn thuần thực vật, nhưng sản phẩm này thường chứa chủ yếu DHA hoặc có thêm EPA tùy công thức. Với dầu cá, cần đọc bảng thành phần để tìm riêng số mg EPA và DHA trong mỗi khẩu phần. Dòng “fish oil 1.000 mg” chỉ cho biết lượng dầu, không cho biết toàn bộ lượng axit béo cần quan tâm.

Tem chứng nhận của bên thứ ba giúp người mua kiểm tra thêm về tạp chất hoặc quy trình kiểm nghiệm, nhưng không biến sản phẩm thành thuốc và không bảo đảm hiệu quả cho một bệnh cụ thể. Hạn dùng, điều kiện bảo quản, mùi ôi khét, dị nguyên và hướng dẫn của nhà sản xuất cũng cần được xem cùng bảng thành phần.

Khuyến nghị quốc tế không phải chỉ định điều trị

EFSA dùng khái niệm mức hấp thu đầy đủ để mô tả lượng dinh dưỡng phù hợp cho quần thể, trong khi AHA đưa ra khuyến nghị về mô hình ăn uống bảo vệ tim. Hai loại thông tin này có mục đích khác nhau. WHO nhấn mạnh chế độ ăn lành mạnh cần đa dạng thực phẩm và ưu tiên chất béo không bão hòa, trong đó có chất béo từ cá và các loại hạt; trang này không phải hướng dẫn tự điều trị bằng Omega-3.

Không nên dùng một con số chung để tự quyết định liều cho người có triglyceride cao, bệnh tim, rối loạn nhận thức hoặc đang dùng thuốc. Nghiên cứu về liều cao thường có nhóm đối tượng, dạng chế phẩm và quy trình theo dõi riêng. Với thuốc kê đơn chứa EPA hoặc DHA, việc dùng cần theo chỉ định của bác sĩ; dầu cá hoặc dầu tảo bán như thực phẩm bổ sung không có cùng tình trạng pháp lý hay bằng chứng.

Tại Việt Nam thì sao

Tại Việt Nam, người mua dầu cá hoặc dầu tảo trước hết cần xác định sản phẩm đang được bán dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay thuốc. Tên gọi “Omega-3”, “hỗ trợ tim mạch” hoặc “bổ não” trên quảng cáo không tự nó cho biết sản phẩm có phải thuốc, có hàm lượng EPA và DHA bao nhiêu, hoặc có phù hợp với một người cụ thể hay không. Cùng một nhóm nguyên liệu có thể xuất hiện trong sản phẩm với công thức, nguồn nguyên liệu và hồ sơ pháp lý khác nhau.

Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế Việt Nam là cơ quan quản lý chuyên ngành về an toàn thực phẩm. Cục An toàn thực phẩm cho biết thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải có Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm trước khi lưu thông, đồng thời thông tin về hồ sơ công bố và xác nhận quảng cáo được công khai qua các cổng chính thức. Người mua nên dùng tên sản phẩm, số tiếp nhận hoặc tên doanh nghiệp trên bao bì để đối chiếu thông tin thay vì chỉ dựa vào video bán hàng.

Quy định của Việt Nam cũng đặt ranh giới giữa thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thuốc. Sản phẩm bổ sung không được giới thiệu như thứ chữa khỏi bệnh hoặc thay thế điều trị. Cục An toàn thực phẩm cảnh báo các quảng cáo nói uống sản phẩm rồi khỏi bệnh, hoặc dùng hình ảnh bác sĩ và nhân viên y tế để tạo cảm giác bảo chứng, là dấu hiệu cần thận trọng. Trang thủ tục của Cục An toàn thực phẩm nêu nội dung quảng cáo phải phù hợp với công dụng đã công bố và thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải đăng ký nội dung trước khi quảng cáo.

Về giá, không nên ghi một mức chung cho dầu cá hoặc dầu tảo tại Việt Nam. Giá niêm yết phụ thuộc số viên, hàm lượng EPA và DHA, dạng dầu, nguồn nguyên liệu, thương hiệu, kênh bán và chương trình phân phối; các yếu tố này khiến hai hộp cùng ghi “Omega-3” có giá và lượng hoạt chất rất khác nhau. Nếu cần so sánh, người mua nên ghi lại giá trên cùng một đơn vị, chẳng hạn giá cho một khẩu phần, rồi đối chiếu với lượng EPA cộng DHA trong khẩu phần đó. Cách này tránh nhầm giữa hộp nhiều viên nhưng hàm lượng thấp và hộp ít viên nhưng hàm lượng cao.

Mức độ sẵn có cũng không đồng đều giữa các địa phương. Một số sản phẩm được bán tại nhà thuốc, siêu thị, cửa hàng chuyên hàng nhập khẩu hoặc sàn thương mại điện tử; sự xuất hiện trên một kênh bán không thay thế việc kiểm tra hồ sơ công bố. Nếu không tìm thấy thông tin sản phẩm trên cổng của Cục An toàn thực phẩm, người mua nên hỏi nhà bán hàng về số tiếp nhận và tài liệu công bố, sau đó kiểm tra lại bằng nguồn chính thức. Khi thông tin không khớp giữa vỏ hộp, trang bán hàng và hồ sơ công khai, nên tạm dừng mua hoặc hỏi cơ quan quản lý.

Ví dụ, một người ở Thành phố Hồ Chí Minh hoặc Hà Nội sẽ thấy quảng cáo dầu cá hứa hẹn “giảm mỡ máu” với mức giá cao. Quảng cáo đó vẫn không cho biết người mua có triglyceride cao thật hay không, sản phẩm chứa bao nhiêu EPA và DHA, hay có tương tác với thuốc đang dùng hay không. Người đang điều trị bệnh nên mang ảnh nhãn, danh sách thuốc và câu hỏi về hàm lượng đến bác sĩ hoặc dược sĩ tại cơ sở khám bệnh. Người không có chỉ định điều trị nên bắt đầu bằng việc xem lại khẩu phần cá, hạt và chất béo trong chế độ ăn, theo nguyên tắc đa dạng thực phẩm của WHO.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy số liệu chính thức của Việt Nam cho biết người dân tiêu thụ bao nhiêu EPA hoặc DHA mỗi ngày, cũng chưa tìm thấy bảng giá quốc gia đủ đại diện cho mọi tỉnh thành. Vì vậy, phần thông tin thực tế nên được kiểm tra theo từng sản phẩm và địa phương. Việc thiếu một con số chung không phải lý do để suy đoán rằng sản phẩm đắt hơn sẽ hiệu quả hơn.

Ăn gì trước khi nghĩ đến viên bổ sung

Với người khỏe mạnh không có chỉ định riêng, cá là một phần của bữa ăn chứ không phải phép tính riêng về EPA và DHA. Nên luân phiên cá béo với các nguồn đạm khác, thêm hạt và dầu thực vật không bão hòa, đồng thời chú ý cách chế biến và tổng khẩu phần. Người không ăn cá nên hỏi về nguồn DHA hoặc EPA từ tảo, nhưng vẫn cần đọc nhãn và kiểm tra tình trạng sản phẩm.

Điểm cần nhớ là Omega-3 không phải một hoạt chất duy nhất. EPA và DHA có nguồn, vai trò, dạng sản phẩm và mức bằng chứng khác nhau. Đọc đúng thành phần, kiểm tra nguồn chính thức tại Việt Nam và hỏi nhân viên y tế khi có bệnh nền sẽ giúp quyết định dựa trên thông tin cụ thể hơn là lời hứa trên bao bì.