NAD+ (coenzym chuyển hóa năng lượng), exosome (một dạng túi ngoại bào), peptide (chuỗi axit amin ngắn) và tế bào gốc đều là thuật ngữ có thật trong sinh học. Sự xuất hiện của chúng trên nhãn sản phẩm không chứng minh thành phần đã tạo ra hiệu quả chống lão hóa ở người. Một chuỗi bằng chứng đầy đủ phải xác định vật chất trong sản phẩm, dạng bào chế, đường dùng và kết quả thử nghiệm trên người. Dữ liệu từ tế bào, động vật hoặc một đường dùng khác chỉ trả lời những câu hỏi hẹp hơn.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan (TFDA) là đơn vị thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan. TFDA phụ trách quản lý thực phẩm và dược phẩm. Bộ này là cơ quan trung ương phụ trách y tế và an sinh tại Đài Loan. Quy định về exosome được nêu dưới đây áp dụng cho thực phẩm và quảng cáo thực phẩm tại Đài Loan. Người đọc ở Việt Nam không nên dùng kết luận đó để tự xác định tình trạng pháp lý của một sản phẩm trong nước.

Khi quảng cáo ảnh hưởng đến quyết định điều trị

Tên gọi sinh học không phải là căn cứ để ngừng thuốc, hoãn khám hoặc thay phác đồ. TFDA khuyến cáo thực phẩm sức khỏe tại Đài Loan không thay thế thuốc hoặc điều trị. Người mắc bệnh mạn tính và người dùng thuốc dài ngày cần hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng. TFDA cũng lưu ý sản phẩm cô đặc hoặc chiết xuất có nguy cơ tương tác với thuốc. Các nguyên tắc trên không xác nhận độ an toàn của bất kỳ nhãn hàng nào.

NIH lưu ý nhiều sản phẩm bổ sung chưa được kiểm tra đầy đủ về an toàn ở trẻ em và thai phụ. Kết quả từ thử nghiệm ở người trưởng thành khỏe mạnh không nên được áp dụng thẳng cho hai nhóm này. Nguyên tắc thận trọng cũng áp dụng cho người mắc bệnh mạn tính và người dùng thuốc dài ngày. Bài viết không đưa ra liều hoặc cách dùng cho các nhóm trên. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần biết bệnh nền, thuốc đang dùng và thành phần chính xác của sản phẩm trước khi đánh giá nguy cơ.

Khó thở đột ngột, sưng môi, miệng, lưỡi hoặc họng, lú lẫn, chóng mặt hay ngất sau khi dùng sản phẩm là các dấu hiệu cần cấp cứu. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh xếp các biểu hiện này vào nhóm dấu hiệu phản vệ cần được điều trị ngay tại bệnh viện. Người gặp tình trạng trên cần liên hệ dịch vụ cấp cứu tại nơi đang ở, thay vì chờ tư vấn từ bên bán hàng.

Exosome trong nghiên cứu và quy định về nguyên liệu thực phẩm

Exosome thuộc nhóm túi ngoại bào (extracellular vesicle, EV), tức các hạt có màng lipid được tế bào giải phóng và không tự nhân lên. Đồng thuận MISEV2023 khuyến nghị dùng tên exosome khi nguồn gốc từ khoang nội bào đã được chứng minh. Khi chưa xác định được nguồn gốc, tài liệu này ưu tiên tên chung là túi ngoại bào. Vì vậy, riêng chữ exosome trên bao bì chưa cho biết sản phẩm chứa vật chất gì hoặc đã được kiểm định ra sao.

Công văn TFDA do Hội Dinh dưỡng Đài Loan đăng lại nêu cơ quan này chưa chấp thuận exosome làm nguyên liệu hoặc thành phần thực phẩm. Văn bản cho biết quảng cáo thực phẩm tuyên bố thêm hoặc chứa exosome dễ làm người tiêu dùng hiểu sai. Quỹ Bảo vệ Người tiêu dùng Đài Loan cũng đăng lại cùng kết luận quản lý. Hai nguồn đều nói về thực phẩm tại Đài Loan, không phải mọi ứng dụng nghiên cứu của túi ngoại bào.

Sở Y tế thành phố Đài Trung là cơ quan y tế công cộng cấp thành phố. Trong bản tin đăng trên trang TFDA năm 2025, cơ quan này cho biết exosome chưa được chấp thuận làm nguyên liệu thực phẩm. Tuyên bố “chứa exosome” trên một thực phẩm tại Đài Loan vì thế cần được kiểm tra về tình trạng pháp lý trước khi bàn đến hiệu quả. Kết luận này không tự động áp dụng cho mỹ phẩm, thuốc hoặc thủ thuật y tế. Nó cũng không xác định quy định đang áp dụng ở Việt Nam.

Các lọ thực phẩm chức năng quảng cáo chống lão hóa được xếp cạnh nhau (ảnh minh họa)

NAD+ và NMN: chỉ dấu ngắn hạn chưa phải bằng chứng đảo ngược lão hóa

NAD+ (một coenzym tham gia chuyển hóa năng lượng trong tế bào) là trọng tâm của nhiều hướng nghiên cứu về tuổi già. Nicotinamide mononucleotide (NMN) là một tiền chất của NAD+. Hai tên gọi này thường xuất hiện cạnh các tuyên bố về năng lượng, chuyển hóa hoặc trẻ hóa. Mối liên hệ sinh học không cho biết một sản phẩm uống sẽ kéo dài tuổi thọ hay đảo ngược tuổi sinh học.

Phân tích gộp công bố năm 2024 xem xét 8 thử nghiệm ngẫu nhiên với 342 người trưởng thành trung niên hoặc lớn tuổi. Phần lớn người tham gia không mắc tiểu đường, còn thời gian theo dõi kéo dài từ 14 ngày đến 12 tuần. Nhóm tác giả không ghi nhận lợi ích đáng kể đối với đường huyết lúc đói, insulin, HbA1c, chỉ số kháng insulin hoặc hồ sơ lipid. Các kết cục này không đo tuổi thọ và cũng không đại diện cho toàn bộ quá trình lão hóa.

Một thay đổi trong nồng độ NAD+ ở máu, nếu xuất hiện trong một thử nghiệm, vẫn khác với cải thiện chức năng hoặc giảm bệnh tật lâu dài. Thử nghiệm ngắn cũng không trả lời đầy đủ về an toàn khi dùng trong nhiều năm. Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) coi nghiên cứu trên người là bằng chứng trực tiếp nhất về tác động sức khỏe của sản phẩm bổ sung. Mỗi tuyên bố chống lão hóa vì thế cần được đối chiếu với kết cục thật sự đã đo trên người.

Peptide và tế bào gốc: đường dùng quyết định câu hỏi nghiên cứu

Peptide là chuỗi axit amin ngắn, nhưng tên gọi này bao trùm các cấu trúc có đặc tính khác nhau. Một tổng quan năm 2018 ghi nhận peptide từ thực phẩm chịu tác động của tiêu hóa và có mức hấp thu biến đổi. Tài liệu cũng ghi nhận thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ vẫn còn thiếu cho nhiều tuyên bố sức khỏe. Một số peptide bị phân giải, trong khi số khác được hấp thu ở dạng ngắn hoặc tác động trong đường tiêu hóa. Do đó, cả hai kết luận “ăn vào sẽ đến đúng da hoặc khớp” và “mọi peptide đều vô tác dụng” đều vượt quá bằng chứng chung.

Muốn chứng minh tác động tại da, cơ hoặc khớp, nghiên cứu phải dùng đúng công thức và đường dùng đang được bán. Kết quả trên tế bào nuôi cấy không xác nhận thành phần còn nguyên sau tiêu hóa. Dữ liệu của peptide khác cũng không tự chuyển sang sản phẩm đang quảng cáo. Tên nguyên liệu chỉ là điểm bắt đầu để truy bằng chứng, không phải kết quả thử nghiệm.

Cụm từ “tế bào gốc” trên bao bì cần được đọc theo cùng nguyên tắc. Nhãn phải làm rõ nó chỉ tế bào sống, dịch chiết, môi trường nuôi cấy hay một thành phần khác. Nghiên cứu về tế bào trong phòng thí nghiệm hoặc phương pháp đưa trực tiếp vào mô không chứng minh hiệu quả của sản phẩm uống. Nếu quảng cáo không xác định vật chất, công thức và đường dùng, người mua chưa có đủ dữ liệu để nối thuật ngữ với tác dụng.

Một người lớn tuổi quan sát làn da trong gương trước khi cân nhắc sản phẩm chống lão hóa (ảnh minh họa)

Bốn câu hỏi tách thuật ngữ khỏi bằng chứng sản phẩm

1. Sản phẩm được bán theo quy định của nơi nào? Tình trạng nguyên liệu, nhãn và quảng cáo phải được kiểm tra tại thị trường nơi sản phẩm lưu hành. Quyết định của TFDA trả lời câu hỏi tại Đài Loan, không thay cho kết luận của cơ quan Việt Nam.

2. Thuật ngữ đang chỉ vật chất nào? Tên exosome, peptide hoặc tế bào gốc phải đi kèm nguồn gốc, thành phần và dạng sản phẩm. Nếu nhãn chỉ đưa ra một từ khoa học, chưa có cơ sở để xác định chất đã được đo trong thành phẩm.

3. Bằng chứng đến từ người hay mô hình tiền lâm sàng? Nghiên cứu trên tế bào và động vật giúp kiểm tra cơ chế, còn thử nghiệm trên người trả lời trực tiếp hơn về hiệu quả sử dụng. Dân số nghiên cứu, nhóm so sánh, thời gian theo dõi và đường dùng phải khớp với tuyên bố.

4. Kết cục nghiên cứu có trùng với lời quảng cáo? Thay đổi một chỉ dấu sinh học không đồng nghĩa sống lâu hơn, trẻ hơn hoặc ít bệnh hơn. Quảng cáo cần nêu đúng kết cục đã đo, thay vì mở rộng kết quả sang khái niệm “đảo ngược tuổi tác”.

Khoảng trống thông tin đối với Việt Nam

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh cho trường hợp này. Khoảng trống tìm kiếm không chứng minh Việt Nam không có quy định về sản phẩm hoặc quảng cáo liên quan. Bài viết vì vậy không dùng kết luận của Đài Loan để xác định một sản phẩm hợp pháp hay vi phạm tại Việt Nam. Tình trạng của từng sản phẩm cần được đối chiếu với hồ sơ và cơ quan có thẩm quyền tại thị trường lưu hành.

Exosome cho thấy khoảng cách rõ nhất giữa thuật ngữ nghiên cứu và quy định về nguyên liệu thực phẩm tại Đài Loan. Dữ liệu NMN nhắc rằng thử nghiệm ngắn trên chỉ số chuyển hóa chưa chứng minh khả năng đảo ngược lão hóa. Với peptide và tế bào gốc, tên gọi không thay thế thông tin về thành phần, đường dùng và thử nghiệm trên người. Khi thiếu một mắt xích trong chuỗi này, quảng cáo chưa cung cấp đủ bằng chứng cho tác dụng được hứa hẹn.