Mỗi khi thời tiết chuyển lạnh, một số người ngủ nhiều hơn, thiếu năng lượng, thèm bánh kẹo hoặc cơm mì và dần mất hứng thú với sinh hoạt thường ngày. Những thay đổi này không đủ để kết luận một người mắc bệnh, nhưng có thể liên quan đến rối loạn cảm xúc theo mùa, tiếng Anh là seasonal affective disorder (SAD).

Rối loạn cảm xúc theo mùa thường tái diễn vào một thời điểm trong năm. Bài viết trình bày các dấu hiệu được nguồn y tế tại Đài Loan mô tả, mối liên hệ giữa ánh sáng và nhịp sinh học, cách điều chỉnh sinh hoạt, giới hạn của liệu pháp ánh sáng và những điều người đọc tại Việt Nam nên hỏi cơ sở y tế.

Khi nào cần đi khám sớm

Nếu buồn bã hoặc mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần, làm gián đoạn công việc, học tập, ăn ngủ hoặc quan hệ với người khác, nên đặt lịch với bác sĩ tâm thần hoặc cơ sở khám chữa bệnh. Người có ý nghĩ tự làm hại bản thân, không giữ được an toàn, mất ngủ nhiều đêm kèm kích động rõ hoặc không thể chăm sóc các nhu cầu cơ bản cần tìm cấp cứu tại nơi đang có mặt.

Trẻ em, người mang thai, người có bệnh mạn tính, bệnh mắt, rối loạn lưỡng cực hoặc đang dùng thuốc dài ngày không nên tự áp dụng lịch chiếu đèn của người khác. Các biểu hiện như ngủ nhiều hay thèm tinh bột có nhiều nguyên nhân; cần đánh giá toàn bộ tình trạng thay vì tự gắn nhãn bệnh.

Rối loạn cảm xúc theo mùa là gì

Viện Nghiên cứu Y tế Quốc gia Đài Loan mô tả rối loạn cảm xúc theo mùa là dạng rối loạn trầm cảm xuất hiện theo mùa và tái diễn trong ít nhất hai năm. Dạng thường được nhắc đến là mùa đông, khi thời gian có ánh sáng trong ngày giảm. Dấu hiệu có thể gồm tâm trạng thấp, cáu gắt, giảm hứng thú, ngủ kéo dài, buồn ngủ ban ngày, thèm carbohydrate và tăng cân.

Biểu hiện của dạng mùa đông đôi khi khác với hình dung phổ biến về trầm cảm, vốn thường được liên hệ với mất ngủ, ăn kém hoặc sụt cân. Tuy nhiên, không có một dấu hiệu đơn lẻ nào đủ để phân biệt hai tình trạng. Việc chẩn đoán cần dựa vào diễn biến theo mùa, thời gian triệu chứng và mức ảnh hưởng đến đời sống.

Người ngồi trong nhà vào ngày nhiều mây và có vẻ thiếu năng lượng (ảnh minh họa)

Ánh sáng liên quan thế nào đến giấc ngủ và tâm trạng

Ánh sáng đi vào mắt và góp phần điều chỉnh nhịp sinh học. Nguồn tại Đài Loan giải thích rằng khi thiếu ánh sáng, hoạt động của vùng dưới đồi và các tín hiệu liên quan melatonin, serotonin có thể thay đổi, từ đó ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, giấc ngủ và tâm trạng. Đây là mô tả về cơ chế được nguồn trích dẫn, không phải phép xét nghiệm để tự xác nhận bệnh.

Hiệp hội Phòng chống Trầm cảm Đài Loan cho biết liệu pháp ánh sáng truyền thống thường dùng nguồn sáng khoảng 500 đến 10.000 lux trong 30 đến 60 phút. Trang này cũng dẫn một nghiên cứu của Đại học Quốc lập Dương Minh Giao Thông về cải thiện tâm trạng và giấc ngủ sau một số buổi trị liệu. Kết quả của nghiên cứu không phải dự báo chắc chắn cho từng người.

Điều chỉnh sinh hoạt trước khi nghĩ đến đèn trị liệu

Ban ngày có thể tăng thời gian ở ngoài trời, duy trì giờ thức dậy và giờ đi ngủ tương đối ổn định, vận động đều, giữ liên hệ với người thân và tiếp tục hoạt động từng đem lại hứng thú. Mục tiêu là tạo nhịp sinh hoạt có thể duy trì, không phải ép bản thân phải luôn vui vẻ.

Ánh sáng tự nhiên trong ngày không đồng nghĩa với việc nhìn thẳng vào mặt trời. Người làm việc trong nhà có thể sắp xếp một khoảng đi bộ ngoài trời vào ban ngày nếu điều kiện an toàn cho phép. Nếu mệt mỏi tăng lên, lịch ngủ đảo lộn hoặc tâm trạng giảm kéo dài, các biện pháp sinh hoạt không nên thay thế buổi khám.

Đèn trị liệu có cường độ, thời lượng, khoảng cách và phổ sáng khác nhau. Không nên mua một thiết bị bất kỳ rồi chiếu theo quảng cáo. Nguồn của hiệp hội Đài Loan lưu ý ánh sáng có nhiệt độ màu cao có thể làm một số người kích thích, căng thẳng hoặc mệt hơn. Người có bệnh mắt hoặc tiền sử hưng cảm cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng.

Người đi bộ ngoài trời dưới ánh sáng ban ngày để duy trì nhịp sinh hoạt (ảnh minh họa)

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, người nhận thấy tâm trạng và giấc ngủ thay đổi theo mùa nên bắt đầu bằng việc ghi lại thời điểm khởi phát, số giờ ngủ, mức ăn uống, khả năng làm việc và thời gian triệu chứng kéo dài. Nhật ký này giúp bác sĩ phân biệt thay đổi theo mùa với thiếu ngủ, căng thẳng, bệnh lý cơ thể hoặc một rối loạn tâm trạng khác. Không nên tự dùng cụm từ “trầm cảm theo mùa” như một kết luận chỉ vì vài ngày mưa hoặc vài tuần ít ra ngoài.

Khi đặt lịch tại bệnh viện hoặc phòng khám ở Việt Nam, có thể hỏi cơ sở có tiếp nhận đánh giá sức khỏe tâm thần hay không, buổi khám do chuyên khoa nào thực hiện và có cần giấy chuyển tuyến hay không. Cách tổ chức dịch vụ khác nhau giữa bệnh viện công, bệnh viện tư, phòng khám chuyên khoa và cơ sở ở từng địa phương. Người đang ở Đài Loan về Việt Nam khám nên mang theo danh sách thuốc, bệnh nền, các kết quả khám trước đây và mô tả rõ triệu chứng xuất hiện vào mùa nào.

Hiện chưa có cơ sở để đưa ra một mức giá chung cho khám rối loạn cảm xúc theo mùa tại Việt Nam. Giá có thể liên quan đến loại hình cơ sở, thời lượng buổi khám, chuyên khoa tiếp nhận và các dịch vụ được chỉ định thêm. Trước khi đi, người bệnh có thể hỏi bốn điểm: phí khám ban đầu, phí tái khám, chi phí của xét nghiệm nếu bác sĩ thấy cần và liệu liệu pháp ánh sáng có được cung cấp tại chỗ hay phải giới thiệu sang nơi khác.

Liệu pháp ánh sáng cũng không nên được xem là dịch vụ có sẵn ở mọi cơ sở. Nếu một nơi quảng cáo đèn trị liệu, hãy hỏi thiết bị có ghi rõ độ rọi, phổ sáng và hướng dẫn an toàn hay không, ai đánh giá trước khi dùng và ai theo dõi khi xuất hiện đau đầu, kích thích, khó ngủ hoặc khó chịu ở mắt. Những thông tin này giúp phân biệt một quy trình được theo dõi với việc mua đèn tiêu dùng rồi tự thử tại nhà.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy bảng giá quốc gia hoặc hướng dẫn thống nhất của cơ quan chức năng Việt Nam dành riêng cho chẩn đoán và điều trị rối loạn cảm xúc theo mùa. Khi cần kiểm tra quy định và nơi cung cấp dịch vụ, người đọc nên hỏi trực tiếp cơ sở khám chữa bệnh được cấp phép và đối chiếu thông tin trên cổng thông tin chính thức của Bộ Y tế Việt Nam. Nếu cơ sở chưa có dịch vụ phù hợp, hãy hỏi về nơi tiếp nhận sức khỏe tâm thần hoặc quy trình chuyển tuyến, thay vì tự mua đèn hay thuốc theo quảng cáo.

Đối với người Việt Nam đang sống tại Đài Loan, nơi đang cư trú quyết định hệ thống y tế và ngôn ngữ cần dùng khi đặt lịch. Có thể chuẩn bị tên triệu chứng bằng tiếng Việt và tiếng Hoa, ghi rõ thời gian bắt đầu, tình trạng ngủ và các thuốc đang dùng. Người làm ca đêm, lao động trong nhà hoặc sống ở nơi ít ánh sáng cũng nên nói rõ lịch làm việc, vì lịch sinh học thực tế quan trọng khi bác sĩ đánh giá các biểu hiện theo mùa.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ nhiều vào mùa lạnh có phải là rối loạn cảm xúc theo mùa không?
Không nhất thiết. Ngủ nhiều có thể liên quan đến thiếu ngủ, bệnh cơ thể, thuốc hoặc rối loạn tâm trạng khác. Mối liên hệ theo mùa và mức ảnh hưởng đến sinh hoạt cần được đánh giá.

Liệu pháp ánh sáng có thể tự thực hiện không?
Nguồn tại Đài Loan nêu các thông số thường dùng, nhưng cường độ và thời lượng không phải chỉ định cho mọi người. Người có bệnh mắt, rối loạn lưỡng cực, đang mang thai hoặc dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ trước.

Khi nào nên tìm trợ giúp chuyên môn?
Khi triệu chứng kéo dài hơn hai tuần, ảnh hưởng công việc, học tập, giấc ngủ hoặc quan hệ, nên đặt lịch khám. Nếu có nguy cơ tự làm hại bản thân hoặc không giữ được an toàn, cần gọi cấp cứu tại nơi đang có mặt.