Norovirus là một nguyên nhân thường gặp của viêm dạ dày ruột cấp, với biểu hiện nổi bật là nôn, tiêu chảy và đau quặn bụng. Bệnh khởi phát nhanh, nên một người mắc bệnh trong nhà có thể làm những người khác tiếp xúc với chất nôn, phân hoặc bề mặt nhiễm bẩn.

Cục Kiểm soát Dịch bệnh Đài Loan (CDC Đài Loan) là cơ quan phụ trách phòng chống bệnh truyền nhiễm tại Đài Loan. CDC Đài Loan ghi nhận người nhiễm norovirus thường buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau quặn bụng; sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, đau đầu hoặc đau cơ cũng xuất hiện ở một số người. Thời gian ủ bệnh thường là 10 đến 50 giờ, còn triệu chứng kéo dài khoảng 1 đến 3 ngày.

Dấu hiệu cần được đánh giá y tế ngay

Người bệnh lơ mơ, khó đánh thức, gần như không đi tiểu hoặc không giữ được nước sau khi uống cần được đưa đi khám ngay. Khô miệng, mắt trũng, chóng mặt, mệt rõ và nước tiểu ít hơn thường lệ là những dấu hiệu cần theo dõi. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người cao tuổi, thai phụ, người suy giảm miễn dịch và người mắc bệnh mạn tính không nên dùng chung một ngưỡng theo dõi với người trưởng thành khỏe mạnh.

Người bệnh có máu trong phân, đau bụng dữ dội, sốt cao hoặc thay đổi ý thức cần được nhân viên y tế đánh giá. Nếu nôn liên tục đến mức không thể uống, việc cố tiếp tục theo dõi tại nhà làm tăng nguy cơ mất nước. Trong tình huống nặng, người bệnh cần đến cơ sở y tế tại nơi đang ở; không chờ đủ mốc 1 đến 3 ngày của bệnh.

Norovirus chưa có thuốc đặc hiệu

CDC Đài Loan cho biết norovirus chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng viêm dạ dày ruột do virus này. Nguyên tắc hỗ trợ là bổ sung nước cùng chất điện giải để hạn chế mất nước. Thông tin này không có nghĩa mọi trường hợp nôn và tiêu chảy đều tự khỏi hoặc không cần khám.

Người còn tỉnh táo, nuốt được và chưa có dấu hiệu cảnh báo nên uống dung dịch bù nước điện giải theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm. Chia thành từng ngụm nhỏ giúp theo dõi khả năng dung nạp; không tự pha đậm hơn, tự thêm thuốc hoặc tự dùng liều thuốc kê đơn. Người mắc bệnh thận, suy tim, tiểu đường, người đang mang thai và người dùng thuốc dài ngày cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về sản phẩm phù hợp.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi dễ mất nước hơn khi nôn hoặc tiêu chảy. Người chăm sóc nên ghi lại số lần nôn, số lần đi ngoài, lượng nước đã uống, lượng nước tiểu và mức tỉnh táo. Bản ghi giúp nhân viên y tế đánh giá diễn tiến, nhưng không thay thế thăm khám. Không ép người đang lơ mơ uống nước.

Người bệnh mệt mỏi ngồi nghỉ bên cạnh cốc nước (ảnh minh họa)

Vì sao nước rửa tay khô không đủ

Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan là cơ quan trung ương quản lý y tế và phúc lợi tại Đài Loan. Bộ này nêu cồn và nước rửa tay khô không diệt được norovirus, đồng thời khuyến cáo rửa tay bằng xà phòng hoặc nước rửa tay sau khi đi vệ sinh, trước và sau khi ăn.

Rửa tay cần dùng xà phòng và nước chảy, chà cả lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón và vùng quanh móng rồi tráng sạch. Các thời điểm ưu tiên là sau khi đi vệ sinh, thay tã, dọn chất nôn hoặc phân; trước khi ăn và trước khi chuẩn bị thức ăn. Nước rửa tay khô không thay thế bước này, nhất là khi tay đã tiếp xúc với chất bẩn.

Hải sản phải nấu chín, bề mặt cần khử khuẩn

Norovirus lây qua thực phẩm, nước và tiếp xúc với người bệnh. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan cảnh báo các loại hải sản có vỏ có khả năng cô đặc virus; hải sản từ vùng nước bị ô nhiễm không nên ăn sống và cần được nấu chín kỹ. Không dùng chung dụng cụ ăn uống với người đang nôn hoặc tiêu chảy, đồng thời tách thực phẩm sống khỏi thức ăn đã nấu.

CDC Đài Loan hướng dẫn dùng 20 ml dung dịch tẩy pha với 1 lít nước, tương đương 1.000 ppm, để lau bề mặt bị nhiễm bẩn; chất nôn và phân cần dung dịch 100 ml trong 1 lít nước, tương đương 5.000 ppm. Người dọn cần đeo găng, khẩu trang và đồ bảo hộ phù hợp với nhãn sản phẩm. Không trộn dung dịch tẩy với hóa chất khác, và nên pha theo nồng độ ghi trên sản phẩm đang dùng.

Quần áo, khăn trải giường và vật dụng dính chất nôn hoặc phân cần được tách khỏi đồ sạch. Không giũ mạnh vải bẩn vì hành động này làm phát tán giọt nhỏ. Sau khi dọn, người chăm sóc rửa tay bằng xà phòng và nước chảy. Người vừa hết triệu chứng chưa nên chuẩn bị thức ăn cho người khác cho đến khi đã trao đổi với nhân viên y tế về nguy cơ lây.

Rửa tay bằng xà phòng và nước chảy để giảm nguy cơ lây norovirus (ảnh minh họa)

Tại Việt Nam thì sao

Ở Việt Nam, người đọc cần tách hai việc: xử trí người đang nôn hoặc tiêu chảy và kiểm tra thông tin an toàn thực phẩm tại địa phương. Quy trình của CDC Đài Loan cùng nồng độ dung dịch tẩy nêu trên là tài liệu tham khảo theo bối cảnh Đài Loan, không phải hướng dẫn pháp lý áp dụng tự động tại Việt Nam. Khi người bệnh không uống được, tiểu ít, lơ mơ, đau dữ dội hoặc có máu trong phân, ưu tiên liên hệ cơ sở khám chữa bệnh nơi đang ở thay vì tự tìm nguyên nhân qua mạng.

Về thực phẩm, Luật số 55/2010/QH12 về an toàn thực phẩm của Việt Nam quy định khung trách nhiệm bảo đảm an toàn đối với sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, ghi nhãn, kiểm nghiệm và xử lý sự cố thực phẩm. Nghị định 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số nội dung của Luật an toàn thực phẩm. Hai văn bản này không đưa ra một bảng giá chung cho hải sản, dung dịch bù nước hoặc thuốc tẩy; giá và sản phẩm tại từng tỉnh, thành phố cần được kiểm tra tại nơi bán và trên nhãn hàng hóa.

Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế công bố thông báo an toàn thực phẩm, thông tin thu hồi và mục hỏi đáp trên cổng thông tin của cơ quan. Khi nghi ngờ một bữa ăn hoặc cơ sở bán thực phẩm làm nhiều người cùng mắc bệnh, nên lưu lại thời điểm ăn, món đã dùng, hóa đơn hoặc bao bì, rồi hỏi cơ quan y tế địa phương về đầu mối tiếp nhận. Không tự kết luận norovirus chỉ từ việc nhiều người cùng nôn và tiêu chảy, vì ngộ độc thực phẩm và các tác nhân khác có thể có biểu hiện tương tự.

Đối với hải sản có vỏ ở Việt Nam, cách giảm rủi ro thực tế là mua từ nơi có thông tin nguồn gốc, giữ lạnh theo hướng dẫn của người bán và nấu chín trước khi ăn. Không có cơ sở để dùng một giá bán hoặc một thời gian bảo quản duy nhất cho mọi loại hải sản. Nếu cần pha dung dịch tẩy, người sử dụng phải đọc nồng độ hoạt chất trên nhãn và làm theo hướng dẫn an toàn của sản phẩm; không suy ra lượng pha từ công thức của Đài Loan khi sản phẩm có nồng độ khác.

Tính đến thời điểm bài viết được thực hiện, chúng tôi chưa tìm thấy văn bản chính thức của cơ quan chức năng Việt Nam đưa ra số liệu so sánh riêng về norovirus giữa Việt Nam và Đài Loan. Vì vậy, bài viết giữ nguyên nguồn y tế Đài Loan cho phần triệu chứng và khử khuẩn, đồng thời dùng các cổng pháp luật và an toàn thực phẩm của Việt Nam để chỉ rõ nơi kiểm tra quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Norovirus gây ra những triệu chứng nào?
Buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau quặn bụng là các biểu hiện chính; sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, đau đầu hoặc đau cơ cũng có thể xuất hiện. Thời gian ủ bệnh thường 10 đến 50 giờ và triệu chứng thường kéo dài 1 đến 3 ngày (CDC Đài Loan).

Cồn có thay thế rửa tay bằng xà phòng không?
Không. Cồn và nước rửa tay khô không diệt được norovirus; cần rửa tay bằng xà phòng và nước chảy, nhất là sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và trước khi chuẩn bị thức ăn (Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan).

Người bệnh nên làm gì khi chưa có dấu hiệu nặng?
Người còn tỉnh táo và uống được cần bổ sung nước cùng chất điện giải theo hướng dẫn trên nhãn. Nôn liên tục, tiểu ít, lơ mơ, đau dữ dội, sốt cao hoặc có máu trong phân là lý do cần được đánh giá y tế ngay.

Gia đình nên khử khuẩn thế nào?
CDC Đài Loan nêu mức 1.000 ppm cho bề mặt bị nhiễm bẩn và 5.000 ppm cho chất nôn hoặc phân. Khi dùng sản phẩm tại Việt Nam, phải đối chiếu nồng độ hoạt chất và hướng dẫn an toàn trên nhãn, không trộn dung dịch tẩy với hóa chất khác.